Zabytki w Lublinie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Collage_of_views_of_Lublin.jpg/300px-Collage_of_views_of_Lublin.jpg)
Dzięki temu, że Lublin jest jednym z najstarszych miast Polski, zachowały się w nim pamiątki z różnych epok, począwszy od zarania polskiej państwowości, przez pełne średniowiecze, renesans (szczególnie tzw. renesans lubelski, który stanowił złoty okres w rozwoju miasta), barok, klasycyzm, aż po czasy późniejsze. Swoje materialne ślady pozostawili tam zarówno zaborcy, jak i działacze niepodległościowi. Również XX wiek zostawił po sobie wiele obiektów. Pamiątki te uzupełniają zbiory muzeów, oferta kulturalna teatrów i kin.
Obok Bramy Krakowskiej drugi rozpoznawalny symbol architektoniczny miasta stanowi Zamek Lubelski. Budowę grodu na wzgórzu zamkowym przypisuje się Bolesławowi Chrobremu. Najstarszymi zachowanymi obiektami w zamku są kaplica Świętej Trójcy oraz XIII-wieczny donżon. Z czasów budowy i rozbudowy zamku pochodzi również gotycka baszta obronna, znajdująca się obok Bramy Krakowskiej. W pobliżu zamku usytuowane są dawne zabudowania szpitala św. Łazarza i kościół św. Wojciecha.
Istotną częścią architektury Lublina jest miejscowa architektura kościelna. Budowle sakralne prezentują różne okresy stylowe od gotyku do czasów współczesnych.
Z uwagi na bogatą historię osadnictwa, którego początki sięgają VI wieku, w Lublinie znajduje się szereg zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków. Poniżej przedstawiony jest spis wybranych zespołów i obiektów znajdujących się w granicach administracyjnych Lublina i wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych według stanu na 20 lipca 2009 roku[1].
Stare Miasto
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Lublin_trybunal_noc.jpg/150px-Lublin_trybunal_noc.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Odnowiony_Teatr_Stary_w_Lublinie.jpg/150px-Odnowiony_Teatr_Stary_w_Lublinie.jpg)
Wybrane zabytki znajdujące się na obszarze Starego Miasta:
- stary ratusz, tzw. Trybunał Koronny – dawniej najwyższy sąd apelacyjny Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej dla spraw prawa ziemskiego, czyli szlacheckiego na Małopolskę[2]. Przebudowany w latach 1781–1787, zastąpił dawny drewniany ratusz, spalony w 1389 roku.
- Teatr Stary, dawniej zwany Zimowym – najstarszy tego typu obiekt teatralny w Polsce, zbudowany w XIX wieku. Początkowo mieściły się w nim lubelska scena dramatyczna i operowa, a w XX wieku także kino.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Lublin%2C_Stare_Miasto_-_Brama_Krakowska_i_Plac_%C5%81okietka_%282009-06-12%29.jpg/150px-Lublin%2C_Stare_Miasto_-_Brama_Krakowska_i_Plac_%C5%81okietka_%282009-06-12%29.jpg)
- część dawnych fortyfikacji miejskich:
- mury obronne z Basztą Gotycką, zwaną także Basztą Półokrągłą i będąca, wraz z fragmentem murów obronnych, świadectwem gotyckich obwarowań staromiejskich.
- Brama Krakowska – XIV-wieczna brama strzegąca dostępu do Starego Miasta, historyczny symbol miasta. Pozostałość murów obronnych z XIV wieku; zbudowana w stylu gotyckim, w XVIII wieku nadano jej rys barokowy.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Brama_Grodzka_w_Lublinie%2C_obchody_440-lecia_Unii_Lubelskiej.jpg/150px-Brama_Grodzka_w_Lublinie%2C_obchody_440-lecia_Unii_Lubelskiej.jpg)
- Brama Grodzka, zwana też Żydowską – brama miejska prowadząca z zamku na Stare Miasto, kolejna pozostałość pierwszych murowanych elementów obwarowań Lublina, wybudowanych w 1342 roku, po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Lublin_zamek_2009.jpg/150px-Lublin_zamek_2009.jpg)
- zespół zamkowy:
- zamek lubelski – pierwotnie zbudowany w XII wieku, wielokrotnie przebudowywany, podczas okupacji niemieckiej mieściło się tam więzienie, następnie na takie same cele zamek zaadaptowało NKWD, dopiero w połowie lat 50. XX wieku powstało tu Muzeum Lubelskie.
- XIII-wieczny donżon – zabytek sztuki romańskiej i jedna z najstarszych budowli na Lubelszczyźnie, powstała w XIII wieku jako budowla obronno-mieszkalna. Stanowiła część grodu kasztelańskiego, a w XIX wieku, w czasie budowy gmachu przeznaczonego na więzienie, wieża znalazła się w obrębie murów zamku.
- Kaplica Trójcy Świętej – znajdująca się na dziedzińcu zamkowym, połączona z częścią muzealną zamku, wystawiona przed rokiem 1327. W drugim dziesięcioleciu XV wieku podjęte zostały prace malarskie we wnętrzu kościoła – ściany i sklepienie pokryte zostały polichromią w stylu rusko-bizantyńskim. Malowidła ukończono w 1418 roku, co zostało utrwalone cyrylicą na tablicy fundacyjnej w łuku tęczowym kościoła.
- dawne więzienie
- fragment muru obwodowego z basztą
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Lublin_Archikatedra4.jpg/150px-Lublin_Archikatedra4.jpg)
- zespół klasztorny jezuitów:
- kościół św. Jana – największy kościół w Lublinie, pełniący funkcję kościoła archikatedralnego archidiecezji lubelskiej, perła baroku na Lubelszczyźnie, pokryta iluzjonistycznymi freskami autorstwa nadwornego malarza Augusta III Sasa, Józefa Meiera.
- szkoła przy ul. Jezuickiej
- kolegium jezuickie
- Wieża Trynitarska – neogotycka wieża-dzwonnica, najwyższy zabytkowy punkt wysokościowy Lublina – z platformy widokowej, na wysokości 40 metrów roztacza się rozległa panorama miasta. Nazwa wieży pochodzi od zakonu oo. trynitarzy, którzy przebywali w pojezuickich zabudowaniach klasztornych, znajdujących się w pobliżu wieży.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Lublin_Dominikanie.jpg/150px-Lublin_Dominikanie.jpg)
- zespół klasztorny dominikanów:
- kościół pw. św. Stanisława – jedna z najstarszych świątyń Lublina, wraz z klasztorem jest jedną z najdłużej istniejących instytucji miasta. Za datę pierwszej fundacji kościoła klasztornego przyjmuje się rok 1253, obecny kościół został zbudowany w XIV wieku, z fundacji Kazimierza Wielkiego w 1342 r. Świątynię otacza jedenaście kaplic.
- klasztor – od południa do bazyliki przylega kompleks klasztorny, z dwoma wirydarzami, z pochodzącą z wieku XIV częścią wschodnią, mieszczącą m.in. wspartą na jednym filarze „Salę Unii” – dawny refektarz klasztorny, rozbudowywany w wiekach XVI-XVIII. Według podań w roku 1569 w sali tej podpisano akt unii lubelskiej.
- zespół dawnego kościoła farnego:
- fundamenty kościoła pw. św. Michała – nieistniejącego obecnie kościoła farnego, jednej z najstarszych świątyń w mieście, prawdopodobnie pierwszej murowanej świątyni we wschodniej Polsce. Budowla była najstarszym gotyckim kościołem Lublina, jednak z powodu zniszczeń po pożarze została rozebrana w roku 1846. W 2002 r. dokonano zagospodarowania placu Po Farze, wyeksponowano fundamenty kościoła, wmontowano w nie oświetlenie, położono kostkę i wykonano mury z wapienia.
- dom mansjonarski – XV-wieczny zabytek w zespole dawnego kościoła farnego, pierwotnie baszta w murach miejskich[3], a po powołaniu w XVI wieku mansjonarzy, przebudowana na kamienicę mieszkalną[4]. W późniejszych czasach budynek był wielokrotnie przebudowywany, przed II wojną światową służył m.in. jako kamienica czynszowa, obecnie mieszka w nim Janusz Palikot[5].
- plebania, obecnie dom kultury
- zespół kościoła pw. św. Wojciecha:
- kościół św. Wojciecha
- szpital św. Łazarza
- zespół klasztorny jezuitów:
- kościół pw. św. Piotra Apostoła
- klasztor
- sobór Przemienienia Pańskiego:
- cerkiew parafii pw. Przemienienia Pańskiego
- cmentarz cerkiewny i ogrodzenie z bramkami
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Lublin_Rynek_11-13.jpg/150px-Lublin_Rynek_11-13.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Lublin_Dom_Z%C5%82otnika.jpg/150px-Lublin_Dom_Z%C5%82otnika.jpg)
- wybrane[6] kamienice staromiejskie:
- kamienica Klonowica, Rynek 2 – jej fasadę zdobią sgraffitowe medaliony z wyobrażeniami znanych osób związanych z Lublinem: Sebastiana Klonowica, Biernata z Lublina, zmarłego w Lublinie Jana Kochanowskiego oraz Wincentego Pola.
- kamienica, Rynek 3
- kamienica, Rynek 4
- kamienica, Rynek 5
- kamienica Chociszewska, Rynek 6 – rozpoczyna tak zwaną „stronę Lubomelskich” Starego Miasta.
- kamienica, Rynek 7 – odbudowana po pożarze w XVI wieku w stylu klasycystycznym.
- kamienica Lubomelskich, Rynek 8 – z zachowanym renesansowym portalem oznaczonym datą 1540 i cennymi polichromiami o tematyce świeckiej. Jej fasada ma bardzo specyficzny czerwony odcień. U szczytu budowli znajduje się wmurowana w fasadę attyka renesansowa. W piwnicy budynku zachowały się renesansowe malowidła.
- kamienica Pod Lwami, Rynek 9 – renesansowa kamienica, której właścicielem był pierwotnie Jerzy Organista. Jej gzyms zdobią trzy kute w kamieniu lwy.
- kamienica Rynek 10
- kamienica, Rynek 11
- kamienica Konopniców, Rynek 12 – jako jedna z nielicznych zachowała oryginalną fasadę pokrytą świeckimi malowidłami.
- kamienica Muzyków, Rynek 16 – pierwotnie była własnością Stanisława Mężyka, rajcy lubelskiego. Ze względu na dekorację zyskała nazwę kamienicy Muzyków, gdyż zdobi ją fryz z postaciami grajków, poświęcony Janowi z Lublina.
- kamienica Wieniawskich, Rynek 17 – mieszkał w niej Tadeusz Wieniawski, ojciec skrzypka i kompozytora – Henryka Wieniawskiego, który urodził się tu w 1835 r.
- kamienice, Grodzka 5 i 5a – na parterze kamienic znajduje się Muzeum Aptekarstwa. Kiedyś stanowiły odrębną własność, od XVII wieku należały do rodziny lubelskich aptekarzy – Lewickich, wobec czego zostały połączone jedną klatką schodową.
- kamienica, Grodzka 11 – powstała na początku XVII wieku jako plebania kościoła farnego. Po wyburzeniu fary została przejęta przez Skarb Państwowy w 1870 r. i przekazana gminie żydowskiej jako przytułek dla ubogich.
- kamienica, Grodzka 23 – znajduje się na skraju Starego Miasta od strony południowo-zachodniej na pochyłości skarpy, tuż za dawnym murem obronnym przy Bramie Grodzkiej. Powstała w XVII wieku jako budynek drewniany, a w 1784 roku architekt Jan Tobiasz Heinze pobudował kamienicę murowaną.
- kamienica przy ulicy Archidiakońskiej 3
- kamienica przy ulicy Archidiakońskiej 6
- mansjonaria, Archidiakońska 9 – pierwotnie baszta w murach miejskich, z furtą prowadzącą z zamku do kościoła farnego. Po powołaniu w XVI wieku grupy mansjonarzy (duchownych, których zadaniem było stałe rezydowanie przy farze) przebudowano basztę na kamienicę mieszkalną.
- kamienica, Złota 3 – siedziba Muzeum Literackiego im. J. Czechowicza, będącego filią Muzeum Lubelskiego. Budynek współgra z otaczającymi go barokowymi kamienicami, choć sam jest wzniesiony w stylu klasycystycznym[7].
- kamienica, Złota 4 – jej fasada składa się ze złotych fresków, a kończąca budowlę attyka barokowa została wmurowana w gmach i zlewa się z malowidłami. Posiada dwie bramy, z czym wiąże się lubelska legenda o starym złotniku i jego pięknej córce.
- Brama Rybna – XV-wieczna brama zrekonstruowana całkowicie po II wojnie światowej. Należała niegdyś do właścicieli kamienic Rynek 5 i Grodzka 2, z którymi sąsiaduje. Prowadzi do Placu Rybnego, gdzie dawniej odbywał się ożywiony handel.
- kamienica Bractwa Różańcowego, Rybna 3
- pałac Pawęczkowskich, Rybna 10 – powstały w pierwszej połowie XIX wieku w wyniku przebudowy nieukończonego kościoła i klasztoru trynitarzy, którzy przenieśli się do opuszczonych budynków pojezuickich.
- pałace Na Korcach (ob. ul. Królewska):
- zespół pałacu biskupiego, ul. Królewska 11. Kompleks składa się z dwóch budynków połączonych ze sobą kaplicą. Jeden z nich jest siedzibą Kurii Metropolitarnej, w drugim rezyduje arcybiskup. Powstał jako rezydencja szlachecka, a w ręce kurii biskupiej, wraz z sąsiednim pałacem Konsystorskim, dostał się w 2. poł. XIX stulecia. W skład zespołu pałacowego wchodzą:
- pałac Łańcuchowskich, ob. biskupi
- pałac konsystorski
- kaplica
- ogrodzenie
- ogród
- pałac Jabłonowskich-Sapiehów
- pałac Pociejów, ul. Królewska 17 – obecnie siedziba Domu Słów[8].
- zespół pałacu biskupiego, ul. Królewska 11. Kompleks składa się z dwóch budynków połączonych ze sobą kaplicą. Jeden z nich jest siedzibą Kurii Metropolitarnej, w drugim rezyduje arcybiskup. Powstał jako rezydencja szlachecka, a w ręce kurii biskupiej, wraz z sąsiednim pałacem Konsystorskim, dostał się w 2. poł. XIX stulecia. W skład zespołu pałacowego wchodzą:
Śródmieście
Wybrane zabytki znajdujące się na obszarze Śródmieścia:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Hotel_lublinianka.jpg/150px-Hotel_lublinianka.jpg)
- plac Litewski – ukształtowanie placu z zabudową (m.in. pomnik Unii Lubelskiej)
- plac Władysława Łokietka
- park miejski „Ogród Saski” z neogotyckim „domkiem odźwiernego” i kapliczką
- „Domek Kata” – szubienica miejska
- Teatr im. Juliusza Osterwy
- kościoły:
- pałace i dwory:
- pałac Czartoryskich
- pałac Lubomirskich
- pałac Parysów
- pałac Pociejów z Domem Słów
- pałac Potockich
- pałac Sobieskich
- pałac Tarłów
- dwór Gorajskich
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Krakowskie_Przedmie%C5%9Bcie_w_Lublinie%2C_obchody_440-lecia_Unii_Lubelskiej.jpg/150px-Krakowskie_Przedmie%C5%9Bcie_w_Lublinie%2C_obchody_440-lecia_Unii_Lubelskiej.jpg)
- liczne zabytki przy ul. Krakowskie Przedmieście i pl. Litewskim, m.in.:
- Nowy Ratusz
- Grand Hotel Lublinianka, czyli dawny dom Kasy Przemysłowców Lubelskich
- Hotel Europa
Hotel "Europa" - Siedziba Sądu Okręgowego, dawny gmach Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego[9]
Budynek Sądu Okręgowego - Siedziba sądu rejonowego
- „Bank Państwa” z oficynami
- Resursa Kupiecka
- kamienice przy Krakowskim Przedmieściu
- gmach Rządu Gubernialnego
- zespół cmentarzy miejskich przy ul. Lipowej z 1795 r.:
- cmentarz rzymskokatolicki
- cmentarz prawosławny
- cmentarz ewangelicko-augsburski
- cmentarz wojskowy
- ogrodzenie z czterema bramami
- cerkiew cmentarna
- zespół biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego
- dom dawnego Lubelskiego Związku Pracy Kulturalnej
- dwie oficyny popijarskie
- ogród
Wzgórze Czwartek
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/St_Nicolas_Church_Czwartek_Lublin.jpg/150px-St_Nicolas_Church_Czwartek_Lublin.jpg)
Lista zabytków znajdujących się na obszarze Wzgórza Czwartek[10]:
- kościół św. Mikołaja
- kościół parafialny
- dzwonnica
- cmentarz przykościelny
Kalinowszczyzna
Lista zabytków znajdujących się na obszarze dzielnicy Kalinowszczyzna:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Stary_cmentarz_%C5%BCydowski_w_Lublinie_macewy5.jpg/150px-Stary_cmentarz_%C5%BCydowski_w_Lublinie_macewy5.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Lublin_Kalinowszczyzna_kosciol_sw_Agnieszki_05.jpg/150px-Lublin_Kalinowszczyzna_kosciol_sw_Agnieszki_05.jpg)
- stary cmentarz żydowski
- zespół klasztorny franciszkanów, ob. salezjanów
- kościół pw. Matki Bożej Anielskiej
- klasztor
- zespół klasztoru augustianów
- kościół św. Agnieszki
- klasztor
- dzwonnica
- dawny szpital, obecnie dom mieszkalny
- studnia drewniana
Studnia przy kościele Św. Agnieszki - figura Matki Bożej na kolumnie
- cmentarz przykościelny
- dwór-muzeum Wincentego Pola
- Czerwona Karczma „Budzyń”
Inne dzielnice
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/%C5%BByrzyn_skansen_Lublin.jpg/150px-%C5%BByrzyn_skansen_Lublin.jpg)
- muzeum Wsi Lubelskiej – skansen, ul. Warszawska
- dawny niemiecki obóz koncentracyjny na Majdanku:
Wieże wartownicze na Majdanku - niemiecki obóz koncentracyjny, obecnie muzeum
- Pomnik Walki i Męczeństwa
- Mauzoleum
- ratusz w Głusku:
- ratusz miejski
- fragment dawnego rynku miasta Głuska
- wieża ciśnień przy Alejach Racławickich
- Most Mariana Lutosławskiego
Zobacz też
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst Opis Lublina jako przewodnik dla zwiedzających miasto i jego okolice |
![]() | Zobacz multimedia związane z tematem: Zabytki w Lublinie |
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 63–75 [dostęp 2015-09-23] .
- ↑ Geneza trybunału koronnego: studyum z dziejów sądownictwa polskiego XVI wieku. Oswald Balzer. [dostęp 2009-03-11]. (pol.).
- ↑ Jarmark Jagielloński w Lublinie: Kościół farny pw. św. Michała. [dostęp 2009-05-19]. (pol.).
- ↑ Lubelski Ośrodek Informacji Turystycznej: Ciekawe miejsca w Lublinie - inne obiekty. [dostęp 2009-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (20 maja 2009)]. (pol.).
- ↑ Wirtualna Polska: Poseł Palikot bez pozwolenia maluje swój zabytkowy dom. [dostęp 2009-05-19]. (pol.).
- ↑ W artykule wymieniono tylko wybrane kamienice ze spisu Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
- ↑ Muzeum mieści się w kamienicy przy ul. Złotej 3, ofiarowanej przez zasłużoną dla Lublina rodzinę Riabininów.
- ↑ Izba Drukarstwa: Pałac Pociejów. [dostęp 2009-08-21]. (pol.).
- ↑ lublin.eu: Gmach Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. [dostęp 2009-07-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-03)]. (pol.).
- ↑ Nr rej.: A/251 z 10.06.1967.