Karol Lipiński
![]() Portret Karola Lipińskiego pędzla Alojzego Reichana (1835) | |||
Data i miejsce urodzenia | 30 października 1790 | ||
---|---|---|---|
Pochodzenie | polskie | ||
Data i miejsce śmierci | 16 grudnia 1861 | ||
Przyczyna śmierci | astma | ||
Instrumenty | skrzypce | ||
Zawód | skrzypek, | ||
| |||
|
Karol Józef Lipiński (ur. 30 października 1790 w Radzyniu Podlaskim, zm. 16 grudnia 1861 w Urłowie, dzisiaj rejon zborowski, obwód tarnopolski) – polski skrzypek, kompozytor, dyrygent i pedagog.
Życiorys
Od wczesnego dzieciństwa zdradzał wybitne zdolności muzyczne. Gry na skrzypcach uczył się od piątego roku życia – początkowo od ojca Feliksa (1765-1847) – kapelmistrza orkiestry w majątku Potockich w Radzyniu Podlaskim.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Karol_Lipinski_1850_%28120972126%29_%28cropped%29.jpg/220px-Karol_Lipinski_1850_%28120972126%29_%28cropped%29.jpg)
Po przeniesieniu się Lipińskich w 1799 r. do Lwowa grał w orkiestrze prowadzonej przez ojca w domu Adama Starzeńskiego oraz w zespołach kameralnych. Pod koniec 1809 r. Lipiński został zaangażowany na stanowisko koncertmistrza orkiestry teatru niemieckiego we Lwowie (Obowiązujący do 1842 roku przywilej teatralny obejmował tylko teatr niemiecki – polscy aktorzy działali wyłącznie na podstawie nie zawsze formalnych umów z przedsiębiorcami austriackimi). Po dwóch latach pracy w orkiestrze został jej kapelmistrzem. We Lwowie mieszkał przez 40 lat do 1839 r., pracując jako dyrygent, a potem dyrektor orkiestry. We Lwowie powstała zdecydowana większość jego kompozycji, m.in. 3 symfonie (Es-dur, B-dur, Uwertura D-dur), trzy koncerty skrzypcowe, kaprysy, polonezy oraz kilka śpiewogier („oper”): Syrena z Dniestru, mająca swą prapremierę we Lwowie w 1814[1], Kłótnia przez zakład[2] i Terefere i Tarapacie[3].
W 1812 roku odbył podróż do Warszawy, aby zapoznać się z pracą teatru operowego.
W roku 1814 wyjechał do Wiednia, aby poznać sławnego wówczas niemieckiego skrzypka-wirtuoza Louisa Spohra. Po tym spotkaniu postanowił obrać karierę koncertującego skrzypka, zaś po powrocie do Lwowa porzucił pracę w teatrze i zajął się doskonaleniem gry na skrzypcach. Równocześnie komponował i zajmował się działalnością pedagogiczną.
Pod koniec października 1817 r. udał się na koncerty do Włoch. Spotkał się z Paganinim w 1818 r. (koncertowali razem dwukrotnie 17 kwietnia i 24 maja 1818 r.).
W latach 1819–1824 koncertował w Kijowie, Krakowie, Poznaniu, Berlinie, Lipsku i Wrocławiu, Wilnie, Krzemieńcu i Kamieńcu Podolskim. W tym czasie powstały liczne jego utwory.
W 1823 r. koncertował w Kijowie wspólnie z Marią Szymanowską. Występował w Warszawie w grudniu 1827 i na początku 1828 r. dając pięć koncertów w Teatrze Narodowym, po których otrzymał zaszczytną nominację na pierwszego skrzypka Dworu Królewsko-Polskiego.
14 lipca 1829 r. podczas uroczystości koronacyjnych Mikołaja I, na które przybył również Paganini, obaj artyści koncertowali na Zamku Królewskim w Warszawie[4], wywołując w prasie warszawskiej gorącą polemikę na temat wyższości ich gry. Lipiński po powrocie z Warszawy zaniechał koncertowania i poświęcił się pracy kompozytorskiej. W 1834 r. rozpoczął występy z nowym repertuarem w Warszawie i Poznaniu, a w 1835 roku udał się na półtoraroczną podróż artystyczną na Zachód.
Udał się do Paryża. Koncertował niewiele z powodu długiej naprawy uszkodzonych skrzypiec. Z Paryża przeniósł się z koncertami do Anglii (Londyn, Manchester).
W latach 1837–1839 poczynił starania o stanowisko koncertmistrza kapeli króla saskiego w Dreźnie, które otrzymał w 1839 r. Niemal do ostatnich dni swego życia jego działalność była związana z tym miastem. W 1852 r. za znakomite osiągnięcia Fryderyk August ofiarował artyście złoty pierścień z brylantem, zaś w 1854 r. został odznaczony przez króla Orderem Alberta za wybitne zasługi dla królewskiego dworu.
Współpracował z Richardem Wagnerem, przyjaźnił się z Robertem Schumannem. W Dreźnie powstały jego ostatnie utwory. Tutaj też rozwinął swoją działalność pedagogiczną kształcąc wielu skrzypków i opiekując się młodymi talentami (Henryk Wieniawski). Paganini zapytany, kto według niego jest najlepszym skrzypkiem na świecie, odpowiedział: „Nie wiem kto jest najlepszy, ale Lipiński ma na pewno drugie miejsce”.
W 1845 Lipiński zakupił majątek Urłów koło Tarnopola. Artysta spędzał tam wakacje, a po przejściu na emeryturę przeniósł się do Urłowa na stałe i tam zmarł na astmę w 1861 roku. Po śmierci kompozytora Urłów przeszedł w ręce jego synów, Gustawa i Konstantego. W testamencie Lipiński przeznaczył majątek w Urłowie na utworzenie fundacji stypendialnej jego imienia, wspierającej młodych skrzypków kształcących się w konserwatoriach we Lwowie, Neapolu i Wiedniu. Fundacja działała aż do wybuchu I wojny światowej.
Twórczość
Spośród mało dziś znanych kompozycji Lipińskiego największe uznanie zdobył sobie II Koncert skrzypcowy D-dur op. 21, zwany także koncertem wojskowym. Oprócz niego był on twórcą czterech innych koncertów skrzypcowych (z których jeden się nie zachował), kaprysów i innych utworów wirtuozowskich, głównie na skrzypce z akompaniamentem, polonezów, rond, etiud, wariacji, muzyki do wodewilów, 2 trio smyczkowych i trzech wczesnych symfonii.
Dzieła (wybór)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Radzyn-Podl-Karol-Jozef-Lipinski-pomnik-11080724.jpg/220px-Radzyn-Podl-Karol-Jozef-Lipinski-pomnik-11080724.jpg)
- Wariacje na tematy z opery „Kopciuszek” Rossiniego op. 10
- Rondo alla polacca op. 13
- I Koncert skrzypcowy fis-moll op. 14
- II Koncert skrzypcowy D-dur (Concerto militaire – Wojskowy) op. 21
- Variations de Bravoure op. 22
- Fantazja i wariacje na tematy z opery „Lunatyczka” Belliniego op. 23
- Fantazja na motywach opery „Krakowiacy i Górale” Stefaniego op. 33
- III Koncert skrzypcowy e-moll op. 24
- IV Koncert skrzypcowy A-dur op. 32
- Syrena z Dniestru, opera (śpiewogra), 1814
- Kłótnia przez zakład(inne języki), komedyo-opera
Dyskografia (wybór)
- I Koncert skrzypcowy fis-moll op. 14, Rondo alla polacca op. 13, Variations de Bravoure op. 22 (2001, CPO 999 912-2) – Albrecht Breuninger – skrzypce, Polska Orkiestra Radiowa, Wojciech Rajski – dyrygent
- II Koncert skrzypcowy D-dur op. 21, III Koncert skrzypcowy e-moll op. 24, IV Koncert skrzypcowy A-dur op.32 (CPO 999 787-2) – Albrecht Breuninger, Polska Orkiestra Radiowa, Wojciech Rajski – dyrygent
- Symfonia B-dur op. 2 nr 3, Uwertura D-dur, II Koncert skrzypcowy (2003, DUX 0432) – Dominika Falger, Filharmonia Lubelska, Piotr Wijatkowski – dyrygent ([1])
- Trio A-dur op. 12, Polonezy op. 9 (Selene Records 2005, CD-s 0501.72) – Konstanty Andrzej Kulka skrzypce, Andrzej Gębski skrzypce, Grzegorz Chmielewski altówka, Andrzej Wróbel wiolonczela
- Fantazja na motywach opery Krakowiacy i Górale Stefaniego op. 33, Fantazja i wariacje na tematy z opery Lunatyczka Belliniego op. 23, Kaprys D-dur op. 29 nr 3, Impromptu op. 34 nr 1, Trio g-moll op. 8 (Selene Records 1998, CD-s 9808.44) – Konstanty Andrzej Kulka skrzypce solo, Aurelia Liwanowska skrzypce, Andrzej Wróbel wiolonczela
Przypisy
Bibliografia
- Henryka Flattówna. K.J. Lipiński, Wirtuozi i kompozytor. Dysertacja Krakowska, 1930 (e rękopisie)
- Józef Powroźniak. Karol Lipiński. Kraków: PWM, 1970
- Владимир Юрьевич Григорьев. Кароль Липиньский. Москва: Музыка, 1977
- Karol Lipiński: Życie, działalność, epoka. T. 1–4. Red. Maria Zduniak i in. Wrocław: Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego, 1990, 1993, 2003, 2007
Linki zewnętrzne
- Biogram Karola Lipińskiego na Portalu Muzyki Polskiej Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina
- Strona poświęcona Karolowi Lipińskiemu (także spis utworów oraz dyskografia)
- Karol Lipiński – twórczość tego autora dostępna w bibliotece cyfrowej International Music Score Library Project
- Utwory Karola Lipińskiego w bibliotece Polona
Zobacz teksty Karola Lipińskiego na Wikiźródłach
- p
- d
- e
- ← Muzyka klasycyzmu
- ISNI: 0000000109177783
- VIAF: 76480531
- LCCN: nr90006781
- GND: 119160048
- BnF: 13559751g
- SUDOC: 181695677
- SBN: CUBV091840
- NKC: xx0034713
- BNE: XX5792877
- NTA: 146111230
- BIBSYS: 2082124
- CiNii: DA13567517
- Open Library: OL5186513A
- PLWABN: 9810546299205606
- NUKAT: n97015199
- J9U: 987007580974105171
- NSK: 000724863
- LIH: LNB:MIl;=BY
- RISM: people/105004