Abriktozaur
Abrictosaurus | |||
Hopson, 1975 | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | zauropsydy | ||
Podgromada | diapsydy | ||
Nadrząd | dinozaury | ||
Rząd | dinozaury ptasiomiedniczne | ||
Podrząd | cerapody | ||
(bez rangi) | Heterodontosauriformes | ||
Rodzina | heterodontozaury | ||
Rodzaj | abriktozaur | ||
Gatunki | |||
| |||
| |||
|
Abriktozaur, abryktozaur (Abrictosaurus) (z greki „zbudzony jaszczur”) – dwunożny, roślinożerny dinozaur z rodziny heterodontozaurów, ornitopod wyglądem przypominający heterodontozaura.
Abriktozaur był bardzo podobny do heterodontozaura. Odróżniał go brak zębów. Niektórzy sądzą, że ten dinozaur, a także inne ornitopody przeżuwały pokarm, tak jak to czynią np. dzisiejsze wielbłądy. Wtedy szczęki abriktozaura przesuwałyby się w tył i w przód, co było przyczyną zużywania się zębów. Takie przystosowanie wymagałoby jednak specjalnych policzków.
Istnieją przypuszczenia, że abriktozaur mógł być samicą heterodontozaura.
Wiek i miejsce
Dinozaur ten znany jest z pozostałości jedynie 2 osobników znalezionych w formacji Upper Elliot w Dystrykcie Qacha’s Nek w Lesotho i w prowincji Przylądkowej w Południowej Afryce. Formacja Upper Elliot datuje się ma Hettang i Synemur we wczesnej jurze, około 200 do 190 milionów lat temu[1]. Zachowała ona wydmy, jak i sezonowe niziny zalewowe klimatu półpustynnego z opadami występującymi sporadycznie. W formacji znaleziono też inne zwierzęta: teropod megapnozaur, zauropodomorf masospondyl, heterodontozaury – heterodontozaur i likorin, lądowe krokodyle, cynodonty, wczesne ssaki[2].
Opis
Heterodontozaury takie, jak abriktozaur, były małymi, wczesnymi dinozaurami ptasiomiednicznymi, nazwa tej grupy wzięła się od charakterystycznego uzębienia heterodontycznego (posiadały różne zęby, podczas gdy u większości gadów są one wszystkie takie same). Najbardziej znane są z „kłów” zarówno w szczęce, jak i żuchwie. Na przodzie szczęk nie było zębów, występował zaś twardy dziób do obgryzania roślinności. Przedtrzonowce był 3, w tym 2 przednie małe i stożkowate, ostatni zaś powiększony tworzył górny „kieł” (nie był to więc kieł sensu stricto), odpowiednik jeszcze większego na dolnej szczęce, pierwszego zęba kości zębowej. W szczęce diastema (spotykana dziś szeroko u roślinożernych ssaków) przypadała na „kieł” szczęki dolnej i oddzielała zęby przedszczękowe od szerszych, służących żuciu zębów kości szczękowej (maxilla). Takie same zęby występowały w reszcie dolnej szczęki[2].
Abriktozaur jest zwykle uznawany za najbardziej bazalnego (pierwotnego) członka rodziny heterodontozaurów[1][2]. Likorin i heterodontozaur posiadały zęby policzkowe o wysokiej koronie, które nachodziły na siebie w szczękach, tworząc ciągłą powierzchnię żuciwą analogiczną do tej spotykanej u kredowych hadrozaurów. Zęby policzkowe abriktozaura były szeroko porozdzielane, miały niższe korony, bardziej przypominały te spotykane u wczesnych ptasiomednicznych. Zasugerowano, że abriktozaur tracił swe, mógł nie dysponować „kłami”, co stanowiłoby kolejną prymitywną cechę[3]. Zęby te jednak były obecne w widoczny sposób w jednym z 2 znalezionych osobników. Wyższy „kieł” mierzył 10,5 mm, dolny zaś aż 17 mm. Ząbki występowały jedynie na ich przedniej powierzchni, inaczej niż u wymienionych wyżej pozostałych heterodontozaurów, u których przednia i tylna krawędź były ząbkowane[4][5].
Abriktozaur posiadał też małe, mniej silne przednie łapy niż inne heterodontozaury i o 1 mniej paliczków w obu czwartym i piątym palcu tychże łap[6].
Długość ciała ok. 1,2 m, masa ok. 43–45 kg.
Odkrycie i nazwa
Oba znalezione osobniki przechowywane są w kolekcji University College London. Okaz wzorcowy odkryty został w Lesotho i składa się z niepełnej czaszki i szkieletu (UCL B54). Paleontolog Richard Thulborn, który jako pierwszy opisał go w 1974, uznał go za nowy gatunek rodzaju Lycorhinus u nazwał L. consors. Epitet gatunkowy to łacińskie słowo oznaczające „uczestnik, wspólnik, towarzysz”[7]. Ponieważ UCL B54 nie dysponował „kłami” znalezionymi u gatunku typowego, L. angustidens, Thulborn zaproponował, że jest to samica[6]. Ani czaszka, ani szkielet nie został w pełni opisane w literaturze. Ząb z końca triasu ze Szwajcarii opisany został jako Abrictosaurus sp., ale nie zostało to poparte, gdyż osobnik nie posiadał cech charakterystycznych dla abriktozaura, heterodontozaurów czy ptasiomiednicznych w ogóle[8].
W 1975 James Hopson powtórnie opisał fragmentaryczną czaszkę dinozaura z rodziny heterodontozaurów (UCL A100) znaleziono w Południowej Afryce, którą Tulborn wcześniej oznaczył jako L. angustidens[4]. Po ukazaniu, że UCL A100 nie może należeć do tego gatunku, ale przypomina bardziej UCL B54, Hopson stworzył nowy rodzaj, którym objął oba osobniki. Wprowadził nazwę Abrictosaurus (z greki αβρικτος=abriktos - zbudzony i σαυρος=sauros - jaszczur) odnoszącą się do hipotezy, że heterodontozaury przechodziły okresy estywacji (letni odpowiednik hibernacji). Nazwa gatunkowa pozostała, tworząc Abrictosaurus consors[5]. Pomimo wystąpienia Hopsona Tulborn cały czas uznawał L. ngustidens, Heterodontosaurus tucki i A. consors za 3 gatunki rodzaju Lycorhinus. Większość paleontologów rozdziela je, aczkolwiek rodzaj nie posiada w paleontologii ściśle sprecyzowanej definicji[1].
Dymorfizm płciowy
Hipoteza istnienia dymorfizmu płciowego u heteodontozaurów długo skupiała się wokół abriktozaura. Dymorfizm płciowy u wielu zwierząt obserwuje się właśnie m.in. w przypadku „kłów” (piżmowcowate, morsowate, słoniowate, świniowate), które obecne są głównie u samców. Brak tychże zębów u UCL B54 sugeruje, że była to samica, być może samica innego gatunku[6]. Ich obecność u UCL A100 ukazuje, że osobnik ten miał cechy samca, sugeruje to jednak 2 oddzielne gatunki. UCL B54 mógł też być osobnikiem młodocianym, miał bowiem krótką „twarz” i niezrośnięte kręgi krzyżowe. Brak „kłów” u młodych osobników czyni z ich obecności nie drugorzędową cechę płciową, ale cechę osobników dorosłych, co osłabia tezę o dymorfizmie płciowym[2].
Gatunki
- A. consors
Synonimy
- Lycorhinus consors
Przypisy
- ↑ a b c Norman, D.B., Sues, H.-D., Witmer, L.M., & Coria, R.A. 2004. Basal Ornithopoda. In: Weishampel, D.B., Dodson, P., & Osmolska, H. (Eds.). The Dinosauria (2nd edition). Berkeley: University of California Press. Pp. 393-412.
- ↑ a b c d Weishampel, D.B. & Witmer, L.M. 1990. Heterodontosauridae. In: Weishampel, D.B., Dodson, P., and Osmolska, H. The Dinosauria (1st edition). Berkeley: University of California Press. Pp.486-497
- ↑ Sereno, P.C. 1986. Phylogeny of the bird-hipped dinosaurs (Order Ornithischia). National Geographic Research 2: 234-256.
- ↑ a b Thulborn, R.A. 1970. The systematic position of the Triassic ornithischian dinosaur Lycorhinus angustidens. Zoological Journal of the Linnean Society 49: 235-245.
- ↑ a b Hopson, J.A. 1975. On the generic separation of the ornithischian dinosaurs Lycorhinus and Heterodontosaurus from the Stormberg Series (Upper Triassic) of South Africa. South African Journal of Science 71: 302-305.
- ↑ a b c Thulborn, R.A. 1974. A new heterodontosaurid dinosaur (Reptilia: Ornithischia) from the Upper Triassic Red Beds of Lesotho. Zoological Journal of the Linnean Society of London. 55: 151-175
- ↑ Słownik łacińsko-polski, Kazimierz Kumaniecki według słownika H. Mengegoi H. Kopii, PWN, Warszawa, ISBN 83-01-03531-5
- ↑ Irmis, Randall B.; Parker, William G.; Nesbitt, Sterling J.; and Liu, Jun (2007). „Early ornithischian dinosaurs: the Triassic record”. Historical Biology 19 (1): 3–22. doi:10.1080/08912960600719988
- p
- d
- e
- kategoria
- klasyfikacja
- lista
- wikiprojekt
Infrarzędy dinozaurów | |
---|---|
Era dinozaurów | |
Dyscypliny powiązane |
- EoL: 13612718
- GBIF: 4965666
- identyfikator taksonu Fossilworks: 52903