Zdoniškė
Wieś (2018) | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Okręg | |||
Rejon | |||
Gmina | Wornie | ||
Populacja (2011) • liczba ludności |
| ||
Położenie na mapie Litwy ![]() | |||
![]() | |||
|
Zdoniškė (hist., pol. Zdaniszki) – wieś na Litwie w rejonie telszańskim okręgu telszańskiego, 31 km na południowy wschód od Telsz.
Historia
Tu, w pobliżu obecnej wsi, nad brzegiem jeziora Birżule w 1319 roku książę Giedymin stoczył zwycięską bitwę z wojskami krzyżackimi, w której ponoć poległo 40 tysięcy żołnierzy wroga[1]. Później, w XVIII wieku majątek ten należał do rodziny Okmińskich herbu Syrokomla, od których w 1798 roku Zdaniszki i inne majątki kupił Piotr Dymsza (1761–1832) herbu własnego, ostatni podkomorzy telszewski. Z małżeństwa z Marią Gadonówną herbu Zawadyniec miał dwóch synów Kleofasa (1821–1904) i Justusa (1822–1854). Kleofas był spadkobiercą Zdaniszek. Ożenił się z Teresą Górską herbu Nałęcz (1829–1902). Mieli pięciu synów, spośród których Zdaniszki odziedziczył Lubomir (1859–1915[2]). Pozostali bracia zrzekli się praw do majątku. Dobra na przełomie XIX i XX wieku liczyły 750 dziesięcin ziemi (w tym 100 dz. lasu i 200 dz. nieużytków). Lubomir ożenił się z Zofią Kierbedziówną (1871–1963) i ich córka Zofia Bułhak-Jelska (1902–2004) była ostatnią z tej linii właścicielką Zdaniszek. Sprzedała ona okrojony przez litewską reformę rolną, mocno zniszczony majątek w 1930 roku.
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Zdaniszki, wcześniej wchodzące w skład Księstwa Żmudzkiego Rzeczypospolitej[3] znalazły się na terenie powiatu telszewskiego guberni kowieńskiej Imperium Rosyjskiego. W II połowie XIX wieku należały do gminy Wornie[1]. 10 października 1920 roku na podstawie umowy suwalskiej przyznano je Litwie, która w okresie 1940–1990, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodziła w skład ZSRR.
Demografia wsi
- 1923 – 87
- 1959 – 49
- 1970 – 55
- 1979 – 65
- 1987 – 49
- 2001 – 50
- 2011 – 37[4].
Dwór
Istniejący w Zdaniszkach dwór wzniesiono w pobliżu jeziora Birżula, na wzgórzu Ałka Kałna, w miejscu gdzie niegdyś znajdowała się świątynia z wiecznie gorejącym zniczem[1]. Najstarszą częścią budynku była trzypiętrowa część środkowa, prostokątna, o grubych murach i dwuspadowym dachu. Miała charakter obronny. Około 1840 roku nadano jej wystrój neogotycki: niektóre drzwi i okna miały zamknięcia ostrołukowe. Na przełomie XVIII i XIX wieku (lub wcześniej) do tego głównego korpusu dobudowano dwa, cofnięte do tyłu skrzydła z gładkim dachem naczółkowym. Prawe, nieco krótsze skrzydło dodatkowo przedłużono do tyłu pod kątem prostym[3].
Po prawej stronie dworu stała dwukondygnacyjna oficyna przykryta czterospadowym dachem, a dalej, również dwukondygnacyjny świron, z galeryjką dookoła pierwszego piętra, przykryty dwuspadowym dachem[3].
Przed domem był duży gazon, na którym rosły stare drzewa iglaste i liściaste. W pobliżu istniał też stary ogród spacerowy, przechodzący w sad. Dwie stare aleje lipowe przecinały się pod kątem prostym za domem, po jego lewej stronie. Po prawej stronie natomiast były zabudowania gospodarcze[3].
Poza ogrodem, już w pobliskim lasku, stała neogotycka kaplica grobowa Dymszów, wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku[3].
Po śmierci Lubomira Dymszy dwór pozostawał niezamieszkany[3]. W czasach sowieckich we dworze była siedziba tutejszego kołchozu, później działała tu szkoła podstawowa.
Majątek Zdaniszki został opisany w 3. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego[3].
Przypisy
- ↑ a b c Zdaniszki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 539 .
- ↑ MarekM. Minakowski MarekM., Profil Lubomira Dymszy w Wielkiej genealogii Marka Minakowskiego [online] [dostęp 2019-05-19] .
- ↑ a b c d e f g Zdaniszki, [w:] RomanR. Aftanazy RomanR., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 3: Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992, s. 293–295, ISBN 83-04-03947-8, ISBN 83-04-03701-7 (całość) .
- ↑ Results of the 2011 Population and Housing Census of the Republic of Lithuania [online] [dostęp 2019-05-04] (ang.).