Zamek w Pińczowie
![]() | |||
Zamek w Pińczowie na miedziorycie wg rysunku Erika Jönsona Dahlbergha z 1657 roku | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Miejscowość | |||
Architekt | Santi Gucci | ||
Rozpoczęcie budowy | 1 poł. XV wieku | ||
Ukończenie budowy | 1 poł. XV wieku | ||
Ważniejsze przebudowy | po 1586 - ok. 1600, lata 30. XVII wieku | ||
Zniszczono | koniec XVIII wieku - poł. XIX wieku | ||
Pierwszy właściciel | Zbigniew Oleśnicki, Jan Głowacz Oleśnicki | ||
Kolejni właściciele | Oleśniccy, Myszkowscy, Wielopolscy | ||
Położenie na mapie Pińczowa ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu pińczowskiego ![]() | |||
Położenie na mapie gminy Pińczów ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/POL_Dahlbergh_Pinczow.jpg/325px-POL_Dahlbergh_Pinczow.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Pi%C5%84cz%C3%B3w_zamek_Dahlberg.jpg/220px-Pi%C5%84cz%C3%B3w_zamek_Dahlberg.jpg)
Zamek w Pińczowie – zamek, który znajdował się w Pińczowie, na cyplu wysuniętej na południe skarpy, wznoszącej się nad lewobrzeżną część doliny Nidy i miastem. Niegdyś najwspanialsza siedziba możnowładcza w Małopolsce XV wieku[2].
Historia
Zamek Oleśnickich
Pierwsza wzmianka o castrum Pandziczow (zamku pińczowskim) pochodzi z dokumentu z 1400. Między 1424 a 1428 Pińczów wraz zamkiem kupił biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki dla swego brata Jana Głowacza. Oleśniccy w miejscu starej budowli wznieśli nowy zamek, którego budowa trwała 30 lat i pochłonęła znaczne sumy[3][4].
Zamek wzniesiono z olbrzymich, starannie obrobionych ciosów, w górnych partiach stosując cegłę, na planie czworoboku, gdzie głównym członem zamku, był potężny dwukondygnacyjny donżon zbudowany na planie prostokąta. Bryła budowli została wzbogacona narożnymi wykuszami a na osi elewacji umieszczono większy wykusz, którego podstawa była dodatkowo wzmocniona czterema skarpami. Po przeciwnej stronie wzniesiono dwie kwadratowe wieże o różnej wysokości. W sąsiedztwie większej wieży znajdowała się brama wjazdowa, na piętrze której mieściła się kaplica. Wjazd do zamku prowadził most wsparty na czworokątnym filarze kamiennym, postawionym na stoku wzgórza[5].
Zamek Myszkowskich
Po śmierci Mikołaja Oleśnickiego, w 1586 zamek nabył biskup krakowski Piotr Myszkowski, który go odrestaurował i gruntownie przebudował. Niewykluczone, że doprowadził rezydencję do stanu, jaki można zobaczyć na szwedzkich rycinach powstałych wg rysunku Erika Jönsona Dahlbergha[6]. Przekształcono wówczas główny korpus zamkowy; rozbudowano i podwyższono skrzydła, wprawiono nową kamieniarkę w otwory, wzniesiono nowe dachy i cebulaste hełmy oraz gruntownie zmodernizowano wnętrza[7]. Po śmierci biskupa w 1591 zamek przeszedł w ręce jego bratanka Zygmunta Myszkowskiego, który kontynuował dalsze prace; polegały one w znacznym stopniu na rozszerzeniu rezydencji, która od 1601 stała się głównym dyspozycyjnym i reprezentacyjnym ośrodkiem Ordynacji Pińczowskiej[6][8].
Niewątpliwie całą przebudowę zamku prowadził architekt i rzeźbiarz królewski Santi Gucci, który był związany z Pińczowem, gdzie miejscowe warsztaty kamieniarskie i kamieniołomy były podporządkowane jego kierownictwu[6][9][10]. W tym samym czasie budował Gucci dla biskupa Myszkowskiego nowy pałac w Książu Wielkim, a po jego śmierci nadal obracał się w kręgu mecenatu Myszkowskich[11][12].
Okres zakładania tego wielkiego zespołu przestrzennego zamyka się w ostatnich latach XVI wieku, do śmierci w 1600 Santi Gucciego, głównego projektanta całego założenia zamkowego; chociaż niewykluczone, że po jego śmierci prowadzono jeszcze roboty[13]. Niewielkie prace budowlane podejmował w latach 30. XVII wieku Ferdynand Gonzaga Myszkowski, jednak ich zakres nie był duży i zapewne ograniczył się jedynie do przedzamcza[13].
Zamek Wielopolskich
Po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu Gonzagów Myszkowskich w 1727, zamek wraz z Ordynacją Pińczowską przeszedł w 1729 w ręce rodziny Wielopolskich. Był to czas schyłku świetności pińczowskiej rezydencji, która już w 1783 była opuszczona i zaniedbana[14]. Pod koniec XVIII wieku za sprawą margrabiny Elżbiety Wielopolskiej rozpoczęto rozbiórkę zamku, która przebiegała w dwóch fazach; najpierw rozebrano główny gmach zamkowy, a w poł. XIX wieku przestała istnieć reszta budowli[15][16]. Ocalał jedynie – poza nikłymi śladami murów znajdującymi się na wzgórzu zamkowym – jeden z czterech pawilonów ogrodowych, o którym pisał profesor Adam Miłobędzki:
W narożu ogrodu pozostał tylko pięcioboczny pawilon, którego wyrafinowane, manierystyczne formy są dziś jedynym świadectwem wspaniałości architektury tego niezwykłego założenia[17].
Architektura
Zarówno architektura zamku jak i ogólna koncepcja architektoniczno – przestrzenna zespołu bez wątpienia nawiązywała do północnowłoskiego manieryzmu[18][19], który charakteryzował dzieła Santi Gucciego[20][21].
Rezydencja pińczowska składała się z górnego, właściwego zamku zgrupowanego wokół niewielkiego dziedzińca oraz dolnego reprezentacyjnego przedzamcza z większym dziedzińcem otoczony oficynami z basztami w narożach i ziemnymi fortyfikacjami. Na stokach i u podnóża cypla, na którym wznosił się zamek oraz przedzamcze, znajdował się obszerny zwierzyniec otoczony nieregularnym wielobokiem muru, wzmocnionym obronno – dekoracyjnymi wieżyczkami. Między zwierzyńcem a miastem rozciągał się ogród o czterech kwaterach, otoczony murem z pawilonami ogrodowymi w narożach. Cały ten zespół architektoniczno - przestrzenny tworzył wraz z przylegającym miastem harmonijną całość, gdzie akcentem zamykającym całą kompozycję, stała się fontanna na środku rynku[14][22].
Zobacz też: Pawilon ogrodowy w Pińczowie.
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 50 [dostęp 2016-01-05] .
- ↑ A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968, s. 36.
- ↑ L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007, s 383.
- ↑ A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969, s. 24.
- ↑ L. Kajzer, op. cit., s. 384.
- ↑ a b c A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
- ↑ A. Miłobędzki, op. cit., s. 36.
- ↑ A. Fischinger, op. cit., s. 24–25.
- ↑ A. Fischinger, op. cit., s. 11, 26.
- ↑ A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1978, s. 144.
- ↑ K. Sinko, Santi Gucci Fiorentino i jego szkoła, Kraków 1933, s. 31.
- ↑ A. Fischinger, op. cit., s. 18.
- ↑ a b A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 38.
- ↑ a b A. Fischinger, op. cit., s. 25.
- ↑ W zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach zachował się rysunek autorstwa Kronbartha z 1799 przedstawiający ruiny zamku w Pińczowie w trakcie rozbiórki. Reprodukcja rysunku znajduje się w książce Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968, ilustracja 6, s. 43.
- ↑ A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35.
- ↑ A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35.
- ↑ A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 42.
- ↑ A. Miłobędzki, Zarys dziejów..., , op. cit., s. 144.
- ↑ K. Sinko, op. cit., s. 47 - 49.
- ↑ A. Fischinger, op. cit., s. 94 - 110.
- ↑ A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 36.
Bibliografia
- Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
- A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969
- Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007
- Adam Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968
- Aleksander Andrzejewski, Leszek Kajzer, Jerzy Sikora, Sprawozdanie z badań zamku w Pińczowie w 2005 roku, [w:] Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne, nr 10, 2006–2007, ss. 337-352[1]
- Leszek Kajzer, Między Chęcinami a Pińczowiem, czyli o nowych badaniach obu warowni, [w:] Klio viae et invia, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010
Linki zewnętrzne
- Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona
- p
- d
- e
powiat buski[A] |
| ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
powiat jędrzejowski |
| ||||||
powiat kazimierski |
| ||||||
powiat kielecki, Kielce |
| ||||||
powiat konecki |
| ||||||
powiat opatowski |
| ||||||
powiat ostrowiecki |
| ||||||
powiat pińczowski |
| ||||||
powiat sandomierski |
| ||||||
powiat skarżyski |
| ||||||
powiat starachowicki |
| ||||||
powiat staszowski |
| ||||||
powiat włoszczowski |
|
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa [dostęp 2015-12-06] .
- ↑ Sprawozdanie z badań zamku w Pińczowie w 2005 roku, „Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne”, nr 10, 2006-2007, 337-352. [online], www.academia.edu [dostęp 2016-04-25] .