Walerian Czykiel
![]() Walerian Czykiel (ok. 1924) | |||
Data i miejsce urodzenia | 11 grudnia 1880 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 2 sierpnia 1942 | ||
Przyczyna śmierci | |||
Miejsce spoczynku | |||
Zawód, zajęcie | nauczyciel | ||
Narodowość | polska | ||
Edukacja | |||
Rodzice | Teofil, Franciszka | ||
Małżeństwo | Ludwika z domu Jamrog | ||
Dzieci | Maria Matuła | ||
![]() | |||
|
Walerian Szczepan Czykiel (ur. 11 grudnia 1880 w Krośnie, zm. 2 sierpnia 1942 w Sanoku) – polski nauczyciel.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Villa_Dom_Julii_in_Sanok.jpg/240px-Villa_Dom_Julii_in_Sanok.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Grave_of_Walerian_Czykiel_at_Central_Cemetery_in_Sanok_%28Matejki_part%29_2.jpg/240px-Grave_of_Walerian_Czykiel_at_Central_Cemetery_in_Sanok_%28Matejki_part%29_2.jpg)
Życiorys
Walerian Szczepan Czykiel urodził się 11 grudnia 1880 w Krośnie[1][2][3][4][5]. Był synem Teofila[1] (nauczyciel szkoły ludowej w Krośnie, po czym w 1885 przeniesiony do 8-klasowej szkoły wydziałowej w Przemyślu[6][4], pod koniec XIX w. dyrektor szkoły wydziałowej w Krośnie, członek Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego w Tarnowie[7], jako emerytowany dyrektor szkoły w 1894 został przyjęty do gminy miasta Rzeszowa[8][9], gdzie był członkiem tamtejszego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[10][11], koła TSL[12], autor publikacji pt. Gołębica. Ustęp z psychologii starożytnej 1901[13], z zamiłowania entuzjasta sadownictwa oraz hodowca jedwabników[14], członek Sodalicji Mariańskiej, zmarły 5 grudnia 1915 w wieku 80 lat[15]) i Franciszki z domu Dreszer[5].
Kształcił się w szkole powszechnej w Przemyślu[5]. Później kontynuował naukę w Rzeszowie, gdzie 22 maja 1900 zdał egzamin dojrzałości w C. K. Gimnazjum im. Stanisława Konarskiego (wskazany jako Walery Czykiel)[1][16][17][18][4][5]. Rodzina Czyklów (Teofil i jego brat) zamieszkiwała w Rzeszowie przy ulicy 3 Maja w skrzydle zabudowań popijarskich (lokal nr 4), w których także funkcjonowało rzeszowskie gimnazjum[8][19].
Walerian Czykiel z ramienia Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” brał udział w IV zlocie lwowskim 27 i 29 czerwca 1903, gdzie zajął 51. miejsce w ćwiczeniach gimnastycznych i otrzymał list pochwalny oraz w Zlocie „Sokoła Macierzy” we Lwowie w 1907, gdy otrzymał dyplom za udział w zawodach skoku wzwyż[20][21][22][23]. W 1913 wstąpił do rzeszowskiego gniazda PTG „Sokół”[24].
Po maturze od 1900 przez 3,5 roku studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego[3][5]. Na UJ ukończył kurs dla nauczycieli gimnastyki[5]. Podjął pracę w C. K. Wyższym Gimnazjum w Drohobyczu[3]: w roku szkolnym 1903/1904 jako zastępca nauczyciela wykładał język polski, gimnastykę[25][26], zrzekł się posady z dniem 27 sierpnia 1904[27][5]. Od października 1904 służył jako jednoroczny ochotnik c. i k. armii służył w Jarosławiu i Wiedniu[5]. Rok później został mianowany na stopień podporucznika rezerwy w dziale gospodarczym[5]. W późniejszych latach odbywał studia na Kursie Geometrów Politechnice Lwowskiej (1907-1908, 1909-1911)[4][5]. Około 1907/1910 w ewidencji c. k. armii figurował jako akcesista (kandydat) aprowizacji wojskowej w rezerwie (w armii austriackiej był określany w języku niemieckim jako „Valerian Czykiel”)[28][29][30]. Jesienią 1912 uzyskał absolutorium, po czym odbywał praktykę mierniczą u lwowskich inżynierów[5]. W tym latach równolegle pracował także jako nauczyciel gimnastyki w Sokole Macierzy we Lwowie od 1907[3][4][5]. W wyniku nieszczęśliwego wypadku w trakcie ćwiczeń szermierczych wskutek uderzenia grotem lancy stracił lewe oko[4][5].
Po tym zdarzeniu przerwał pracę nauczyciela i w 1913 wyjechał do Ameryki Południowej podróżując statkiem z Triestu do Buenos Aires[31]. Tam przebywał początkowo w Argentynie (ww. stolica oraz Patagonia), następnie w Urugwaju[5]. Wobec niemożności znalezienia odpowiadającego swoim kwalifikacjom pracował jako robotnik w kamieniołomie[4][5]. W 1914 postanowił powrócić do Europy, jednak po wybuchu II wojny światowej statek, którym płynął, został wstrzymany i skierowany i skierowany do najbliższego portu w Brazylii, Recife[4][5]. W tym kraju trafił do stanu Parana[5]. Tam został zatrudniony przez władze rządowe w charakterze inżyniera geometry, w okresie 16 miesięcy pełnił stanowisko administratora ziemskiego w okolicy miasta Castro[3][31][5]. Następnie od lutego do listopada 1915 pracował jako nauczyciel matematyki i gimnastyki polskiej szkole ludowej Stanisława Słoniny w Kurytybie[5]. Od stycznia 1917 do lipca 1919 kierował Szkołą Polską w Araucária (pol. Araukaria), gdzie zaprojektował i wybudował dom ludowy oraz działał społecznie na rzecz miejscowej Polonii[31][5]. Jednocześnie był nauczycielem matematyki, gimnastyki i języka łacińskiego w brazylijskiej szkole średniej Collegio Yguassu[5]. W Araucária był także komendantem i instruktorem założonego w 1917 Polskiego Strzelca (był określany jako Valeriano Czykiel)[32][5]. Po 1918 zmienił sferę swojej pracy zarobkowej, w 1919 był zatrudniony na stanowisku rysownika i kalkulanta biura technicznego kolonizacji w strukturze kompanii kolejowej Brazil Railway Company, następnie ramach rządowej kolonizacji w stanie Santa Catarina oraz na stanowisku geometry w kompanii Brazil Development & Colonisation Company do 1920, po czym został mianowany szefem robót kolonizacyjnych w ramach francuskiej kompanii Theodore Capelle & Irmao oraz pełnił stanowisko dyrektora kolonii Rio Uruguay oraz Rancho Grande, gdzie pozostawał do połowy 1924[5]. W trakcie swojej działalności pracował w składzie wyprawy do źródeł Amazonki, m.in. wytyczał drogi, linie kolejowe oraz w zakresie ograniczania osad i planowania kolonizacji tamtejszej puszczy[4][31]. W Brazylii przebywał do 1924, zaś swoje przeżycia, obserwacje dotyczące tamtejszej geografii, przyrody, klimatu podzwrotnikowego, życia ludów indiańskich, bogactw mineralnych opisał we wspomnieniach[4][31][3][33]. W trakcie pobytu w Ameryce Południowej gromadził także zbiory o charakterze przyrodniczym i mineralogicznym, które po przetransportowaniu do Polski zostały rozdysponowane w różnych miejscach (cześć przejął jego przyjaciel dr Józef Czaki)[5]. Doceniając jego zaangażowanie na rzecz brazylijskiej Polonii został mianowany delegatem na Zjazd Niepodległościowy, a w 1925 otrzymał tytuł członka honorowe Towarzystwa „Zjednoczenie” Domu Ludowego w Araucária[5].
Powrócił do niepodległej Polski w 1924 i w okresie II Rzeczypospolitej wznowił zawód nauczyciela[31][3]. Dysponował zdanym egzaminem na nauczyciela gimnastyki w szkołach średnich[2]. Od 1925 był profesorem w Państwowym Nauczycielskim Seminarium Męskim w budynku przy ul. Seminaryjnej 3-7 w Bydgoszczy[2]. Wykładał tam matematykę, fizykę i gimnastykę[2]. We wrześniu 1927 został mianowany nauczycielem w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Prużanie[34] na Polesiu[4][3]. W roku szkolnym 1927/1928 darował okazy ceramiki poleskiej na rzecz muzeum szkolnego w swoim macierzystym gimnazjum w Rzeszowie[35]. Następnie przez pięć lat był nauczycielem w rodzinnym Krośnie[3][33], gdzie prowadził zajęcia gimnastyki w Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika[36][4][5]. Rozporządzeniem Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego z 13 maja 1933 został przeniesiony z gimnazjum krośnieńskiego do Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Królowej Zofii w Sanoku w charakterze nauczyciela od 1 sierpnia 1933, a rozporządzeniem KOSL z 9 stycznia 1934 został zaszeregowany do grupy VIII w zawodzie[37][38][5]. W związku z przeniesieniem w 1933 osiadł w Sanoku[3][33][5]. W sanockim gimnazjum uczył matematyki, gimnastyki wzgl. ćwiczeń cielesnych, gier i zabaw oraz był opiekunem kółka krajoznawczego[3][39][40][4]. Pozostawał profesorem w gimnazjum w Sanoku do września 1939[5]. Był szanowany przez sanockich gimnazjalistów, wśród których zyskał przydomek „Bambus”[41]. Naukowo zajmował się astronomią[3], amatorsko meteorologią[42][43]. Był znany jako erudyta i poliglota[3].
W swojej pracy naukowej badał czynność Słońca oraz oddziaływanie plam słonecznych na klimat Ziemi. pierwotnie zajął się tym zagadnieniem w 1900, a później powrócił do tematu w czasie ostrej zimy 1928/1929, studiując kronikarskie relacje o przypadkach mroźnych zim i porównując je z czynnością Słońca[44][4]. W rezultacie swoich badań i obliczeń w 1937 wydał broszurę pt. Plamy na słońcu – a klimat ziemi, w której wykazał występowanie szczególnie mroźnych zim co 58 lat (1812 - podczas mrozów trwała wówczas inwazja na Rosję Napoleona, 1870, 1928), przewidując tym samym, że kolejne przypadki wystąpią w 1987, a następnie w 2045 i 2103[45][4][31].
Do 1939 zamieszkiwał w Sanoku w kamienicy Żyda Pinkasa przy ul. Tadeusza Kościuszki[3] 33[46]. Latem 1939 w obawie przed prawdopodobnym konfliktem zbrojnym i jego następstwami przeprowadził się wraz z żoną do tzw. Domu Julii w Sanoku przy ul. Juliusza Słowackiego, należącego do Władysława Chomiaka[3]. Po wybuchu II wojny światowej podczas trwającej okupacji niemieckiej zorganizował w swoim mieszkaniu lekcje w ramach tajnego nauczania, nie podlegając w tym zakresie zorganizowanej działalność konspiracyjnej[4][47][48][5]. W 1941 został powołany przez niemieckie władze okupacyjne jako wykładowca języka niemieckiego w otwartej w 1940 Polskiej Szkole Handlowej w Sanoku (Polnische Öffentliche Handelsschule in Sanok)[4][33][49][5]. Poeta Janusz Szuber w wierszu opublikowanym w publikacji pt. Mojość z 2005 opisał Waleriana Czykla przerywającego lekcję tajnego nauczania w Domu Julii po tym, gdy zobaczył za oknem sędziego Stanisława Frieda z synem Adamem, prowadzonych ulicą po aresztowaniu przez Niemców[50] (zdarzenie miało miejsce w maju 1942).
Walerian Czykiel zmarł na udar mózgu 2 sierpnia 1942[51][4][31][33][52]. Jego żoną 29 lipca 1932 w Krośnie została Ludwika z domu Jamrog[3][5] (żyła w latach 1902-2001). Oboje doczekali się dzieci, które zmarły w dzieciństwie[3] (w tym córka jako noworodek w 1934[46]), ponadto ich córką jest Maria Matuła (ur. 1940)[3]. Walerian i Ludwika Czykielowie zostali pochowani na cmentarzu przy ul. Jana Matejki w Sanoku.
W latach 80. córka Waleriana Czykla, Maria Matuła (z zawodu notariusz) starała się upowszechnić wyniki prognoz swojego ojca na temat prognoz klimatycznych, także informujc instytucje i władze państwowe[31]. Po artykule Anny Chom-Sokołowskiej w wydaniu gazety „Nowiny” ze stycznia 1987 sprawa przewidzenia przez Waleriana Czykla szczególnych mrozów na dzień 9 lutego 1987 została nagłośniona w polskiej prasie, a także telewizji[4][53]. Wysokie temperatury minusowe wystąpiły wówczas kilka dni wcześniej[53]. Aczkolwiek Czykiel w swojej publikacji z 1937 zastrzegł możliwość pewnego odchylenia czasowego w określonych przez siebie terminach, co wyjaśniała następnie Maria Matuła w korespondencji opublikowanej na łamach rzeszowskiego dziennika w marcu 1987[53], która usiłowała nagłośnić badania i prognozy ojca[54].
Twórczość
- Lembranças[55].
- Plamy na słońcu – a klimat ziemi (1937)[4][56].
- Wspomnienia z pobytu w Południowej Ameryce w latach 1913-1924[5].
- Historia Wychowania Fizycznego (rękopis)[5].
Przypisy
- ↑ a b c Spis maturzystów z lat 1860–1938. W: Sprawozdanie Dyrekcji I. Państwowego Gimnazjum im. ks. St. Konarskiego w Rzeszowie za rok szkolny 1937/38. Rzeszów: 1938, s. 15.
- ↑ a b c d Zygmunt Zagórowski: Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminarjów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych. R. 2. Warszawa / Lwów: 1926, s. 388.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Ks. Andrzej Skiba. Kapliczka przy Villi „Dom Julii”. „Góra Przemienienia”, s. 16-17, Nr 17 (299) z 26 kwietnia 2009. Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Anna Chom-Sokołowska. Sanocki nauczyciel 50 lat temu przewidywał tegoroczną ostrą zimę. „Nowiny”, s. 2, Nr 14 z 17-18 stycznia 1987.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Maria Matuła. Cień ojca. Życiorys. „Rocznik Sanocki”. Tom VIII, s. 305-308, 2001. ISSN 0557-2096.
- ↑ Kronika. Wiadomości osobiste. „Echo z nad Sanu”, s. 3, Nr 20 z 13 września 1885.
- ↑ Ogłoszenie. „Szkoła”, s. 222, Nr 26 z 28 czerwca 1884.
- ↑ a b Kronika. Starożytności. „Kuryer Rzeszowski”, s. 3, Nr 36 z 5 września 1897.
- ↑ Z Rady Miejskiej. „Głos Rzeszowski”, s. 3, Nr 13 z 23 grudnia 1894.
- ↑ Sprawozdanie z czynności Wydziału Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Rzeszowie za rok 1898. Rzeszów: 1899, s. 10.
- ↑ Sprawozdanie z czynności Wydziału Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Rzeszowie za rok 1904. Rzeszów: 1905, s. 10.
- ↑ Sprawozdanie Zarządu Koła Rzeszowskiego „Towarzystwa Szkoły Ludowej” za rok administracyjny 1912. Rzeszów: 1913, s. 23.
- ↑ Idzi Benedykt Radziszewski: Polska bibljografja filozoficzna w układzie dziesiętnym-ideologicznym. No 2. Warszawa: 1905, s. 55.
- ↑ Czykiel. Plamy na słońcu 1937 ↓, s. 15-16.
- ↑ Kronika. Kronika żałobna. „Głos Rzeszowski”, s. 4, Nr 2 z 2 stycznia 1916.
- ↑ Kronika. „Głos Rzeszowski”, s. 3, Nr 21 z 27 maja 1900.
- ↑ Kronika krajowa. „Słowo Polskie”, s. 4, Nr 252 z 31 maja 1900.
- ↑ Zjazd 25-letni abiturientów I Gimn. dnia 1 czerwca 1925. „Ziemia Rzeszowska i Jarosławska”, s. 2-3, Nr 24 z 12 czerwca 1925.
- ↑ Dlaczego?. „Głos Rzeszowski”, s. 1, Nr 41 z 9 października 1904.
- ↑ Pamiętnik IV zlotu sokolstwa polskiego we Lwowie w dniach 27-29 czerwca 1903. Lwów: Związek Polskich Gimnastycznych Towarzystw, 1904, s. 121.
- ↑ Dwudziestopięcioletni jubileusz rzeszowskiego Sokoła (ciąg dalszy). Rozwój gimnastyki w rzeszowskim Sokole. „Głos Rzeszowski”, s. 1, Nr 26 z 25 czerwca 1911.
- ↑ Sprawozdanie z czynności Wydziału Polsk. Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Rzeszowie za rok 1907. Rzeszów: 1908, s. 12.
- ↑ Sprawozdanie z czynności Wydziału Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Rzeszowie za rok 1910. Rzeszów: 1911, s. 26.
- ↑ Sprawozdanie z czynności Wydziału Polskiego Towarzystwa Gimnast. "Sokół" w Rzeszowie za rok 1912. Rzeszów: 1913, s. 29.
- ↑ Sprawozdanie C. K. Wyższego Gimnazyum w Drohobyczu za rok szkolny 1904. Drohobycz: 1904, s. 49.
- ↑ Sprawozdanie C. K. Wyższego Gimnazyum w Drohobyczu za rok szkolny 1908. Drohobycz: 1908, s. 207, 211.
- ↑ Sprawozdanie C. K. Wyższego Gimnazyum w Drohobyczu za rok szkolny 1905. Drohobycz: 1905, s. 43-44.
- ↑ Schematismus für das k. u. k. Heer und für die k. u. k. Kriegsmarine 1908. Wiedeń: 1907, s. 1231.
- ↑ Schematismus für das k. u. k. Heer und für die k. u. k. Kriegsmarine 1909. Wiedeń: 1909, s. 1276.
- ↑ Schematismus für das k. u. k. Heer und für die k. u. k. Kriegsmarine 1910. Wiedeń: 1909, s. 1309.
- ↑ a b c d e f g h i Edmund Gajewski. Dlaczego kalendarzowa zima – nie jest zimą? O anomaliach pogodowych mówi mgr Maria Matuła. „Nowiny”, s. 1, 3, Nr 60 z 12-13 marca 1988.
- ↑ Marek Szczerbiński. A Cultura Física Polônica no Brasil nos Anos 1897-1939 (Wychowanie fizyczne wśród Polonii w Brazylii w latach 1897-1939). „Polonicus. Revista de reflexão Brasil-Polônia”. 1-2, s. 69, 71, 2013. Missão Católica Polonesa no Brasil. ISSN 2177-4730.
- ↑ a b c d e Wojciech Sołtys: Polska Szkoła Handlowa / Polnische Öffentliche Handelsschule (1941-1944). W: Księga pamiątkowa szkół ekonomicznych w Sanoku 1925-1995. Sanok: 1995, s. 47. ISBN 83-903469-0-7.
- ↑ Ruch służbowy. Okręg Szkolny Poleski. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 404, Nr 11 z 20 września 1927.
- ↑ Sprawozdanie Dyrekcji I. Państwowego Gimnazjum im. ks. St. Konarskiego w Rzeszowie za rok szkolny 1927/28. Rzeszów: 1928, s. 9.
- ↑ Oni uczyli w I LO. lo1krosno.info.pl. [dostęp 2016-05-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-10)].
- ↑ XLVII. Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum im. Królowej Zofji w Sanoku za rok szkolny 1933/34. Sanok: 1934, s. 5.
- ↑ Ruch służbowy. Przeniesieni. „Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego”, s. 230, Nr 7 z 25 lipca 1933.
- ↑ XLVII. Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum im. Królowej Zofji w Sanoku za rok szkolny 1933/34. Sanok: 1934, s. 2, 17.
- ↑ XLVIII. Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum im. Królowej Zofji w Sanoku za rok szkolny 1934/1935. Sanok: 1935, s. 1, 6.
- ↑ W gimnazjalnym mundurku. W: Bolesław Baraniecki: Opowieści leskie. Z pamięci i z fotografii. Olszanica: BOSZ, 2008, s. 196. ISBN 978-83-7576-007-1.
- ↑ Bibliografia województw: krośnieńskiego, przemyskiego, rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Za rok 1988. Rzeszów: Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Rzeszowie, 1999, s. 11.
- ↑ Ryszard Dzieszyński. Lekceważona prognoza. „Profile”. 1, s. 10-11, 1988.
- ↑ Czykiel. Plamy na słońcu 1937 ↓, s. 3.
- ↑ Czykiel. Plamy na słońcu 1937 ↓, s. 4.
- ↑ a b Księga zmarłych i pochowanych w Sanoku na cmentarzu przy ul. Rymanowskiej i Matejki od 1926 do 1956 r.. Sanok. s. 41 (poz. 597).
- ↑ Wojciech Sołtys: Polska Szkoła Handlowa / Polnische Öffentliche Handelsschule (1941-1944). W: Księga pamiątkowa szkół ekonomicznych w Sanoku 1925-1995. Sanok: 1995, s. 53. ISBN 83-903469-0-7.
- ↑ Wojciech Sołtys. Tajna oświata w powiecie sanockim jako forma walki z okupantem hitlerowskim. „Rocznik Sanocki”. Tom IV, s. 119, 1979.
- ↑ Grono pedagogiczne. W: Księga pamiątkowa szkół ekonomicznych w Sanoku 1925-1995. Sanok: 1995, s. 310. ISBN 83-903469-0-7.
- ↑ Janusz Szuber: Mojość. Sanok: Oficyna Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2005, s. 30. ISBN 83-919470-8-4.
- ↑ Indeks do ksiąg zmarłych od roku 1914. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. C 1942, (Tom K, str. 176, poz. 107).
- ↑ Datę zgonu 2 sierpnia 1942 wskazała inskrypcja nagrobna. W artykule córki Waleriana Czykla, Marii Matuły, została podana data zgonu 2 sierpnia 1943, zob. Maria Matuła. Cień ojca. Życiorys. „Rocznik Sanocki”. Tom VIII, s. 308, 2001. ISSN 0557-2096. Natomiast ks. Andrzej Skiba w swoim artykule pt. Kapliczka przy Villi „Dom Julii” w piśmie „Góra Przemienienia” Nr 17 (299) z 26 kwietnia 2009 podał, że Walerian Czykiel zmarł we wrześniu 1942.
- ↑ a b c Maria Matuła. Poczta Magazynu „Nowin”. Jeszcze o broszurze W. Czykla. „Nowiny”, s. 4, 7, Nr 56 z 7-8 marca 1987.
- ↑ W styczniowych „Profilach”, Profesor Czykiel i jego prognozy. „Nowiny”, s. 6, Nr 9 z 13 stycznia 1988.
- ↑ Feliks Bernard Zdanowski. poloniapoa.org. [dostęp 2016-05-26]. (port.).
- ↑ Plamy na słońcu - a klimat ziemi. books.google.pl. [dostęp 2016-05-26].
Bibliografia
- Walerian Szczepan Czykiel: Plamy na słońcu – a klimat ziemi. Sanok: 1937.