Stefan Pawlikowski
1 zwycięstwo | |||
![]() | |||
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 11 października 1896 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 15 maja 1943 | ||
Przebieg służby | |||
Lata służby | 1916–1943 | ||
Siły zbrojne |
| ||
Formacja | |||
Jednostki | 19 eskadra myśliwska | ||
Stanowiska | dowódca eskadry, | ||
Główne wojny i bitwy | I wojna światowa, | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Stefan Pawlikowski (ur. 11 października 1896 w Kozłowie, zm. 15 maja 1943 we Francji) – pułkownik pilot Wojska Polskiego, pośmiertnie awansowany na generała brygady.
Życiorys
Młodość i I wojna światowa
Syn Władysława i Józefiny z domu Morawskiej. Uczył się w Wilnie, a maturę uzyskał w 1915 w Moskwie. Następnie studiował w Wyższej Szkole Technicznej w Moskwie[1].
Podczas I wojny światowej, w sierpniu 1916 został powołany do armii rosyjskiej i skierowany do lotnictwa. 1 lutego 1917 ukończył Szkołę Pilotów w Moskwie, po czym został wysłany do Wyższej Szkoły Pilotów w Pau we Francji (ówczesnego sojusznika Rosji). W związku ze zmienioną sytuacją polityczną (rewolucja październikowa) nie wrócił już do Rosji, natomiast od 1 lipca 1918 został przydzielony do francuskiej 96. eskadry Spadów (Spa 96), latającej na myśliwcach SPAD XIII i zajmującej się w tym czasie m.in. zwalczaniem niemieckich balonów obserwacyjnych. Otrzymał stopień oficerski adiutant. Niektóre źródła podają, że odniósł w tym okresie zwycięstwa powietrzne, jednakże brak jest ich potwierdzenia w danych francuskich. W listopadzie 1918 przeszedł w stopniu podporucznika do Armii Polskiej gen. Józefa Hallera we Francji.
Wojna polsko-bolszewicka
W maju 1919 powrócił wraz z armią do Polski jako pilot eskadry Br.59, latającej na samolotach rozpoznawczych Breguet 14. Początkowo służył jako oblatywacz w Centralnych Warsztatach Lotniczych, a od kwietnia 1920 latał bojowo podczas wojny polsko-bolszewickiej jako pilot 19 eskadry myśliwskiej, na myśliwcach SPAD VII, między innymi walcząc nad Berezyną w okolicach Borysowa z samolotami eskadry Szyrinkina. 17 i 22 maja zestrzelił dwa balony obserwacyjne. Podczas wojny zestrzelił również samolot. Wysłany został do Włoch, skąd miał sprowadzić egzemplarz wzorcowy myśliwca Ansaldo A.1 Balilla, lecz na skutek niesprawności silnika zawrócił z trasy.
Dwudziestolecie międzywojenne
Po wojnie służył w 1 Pułku Lotniczym w Warszawie, w stopniu porucznika, następnie kapitana, dowodząc 111 Eskadrą Myśliwską. Od października 1921 do marca 1922 latał jako cywilny pilot komunikacyjny na trasie Warszawa – Paryż. Uczestniczył także w rajdach lotniczych. We wrześniu 1922 zajął pierwsze miejsce z nawigatorem kpt. Bronisławem Wojtarowiczem w pierwszych polskich zawodach lotniczych – I Krajowym Locie Okrężnym na samolocie Breguet 14[2]. Brał udział w grupowym przelocie nad Alpami samolotami Potez XV w 1924. W 1926 został dowódcą dywizjonu liniowego i eskadry szkolnej w 2 pułku lotniczym w Krakowie. 29 czerwca 1926, wracając po cywilnemu w towarzystwie oficerów i kobiet z przyjęcia w restauracji, po pijanemu, wdał się w kłótnię z taksówkarzem Henrykiem Stróżykiem, po czym po odprowadzeniu do warszawskiego X komisariatu policji, zastrzelił go tam z posiadanej broni, uznając, że został obrażony[3][4]. 18 listopada 1926 został uznany za winnego i skazany na 3 lata twierdzy, wydalenie z wojska i pozbawienie odznaczeń, lecz w następnym roku został ułaskawiony przez prezydenta Mościckiego, z przywróceniem stopnia wojskowego oraz odznaczeń[3]. 6 lipca 1929 został przeniesiony do 3 pułku lotniczego w Poznaniu[5]. Początkowo dowodził eskadrą, a od 1932 III dywizjonem myśliwskim[6]. W 1933 kierował polską ekipą na pokazach lotniczych w Bukareszcie. W kwietniu 1934 powrócił do 1 pułku lotniczego na stanowisko dowódcy IV dywizjonu myśliwskiego[7]. W tym samym roku został wyznaczony na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[8]. W 1936 został awansowany na podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1936. W sierpniu 1938 objął dowództwo 1 pułku lotniczego. W 1939 został awansowany na pułkownika ze starszeństwem z dniem 19 marca 1939 w korpusie oficerów lotnictwa.
II wojna światowa
Po ogłoszeniu mobilizacji, przed wybuchem II wojny światowej, został wyznaczony dowódcą Brygady Pościgowej, współorganizując system informowania o atakach lotnictwa niemieckiego oparty na posterunkach obserwacyjnych. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, gdzie został komendantem polskiego Centrum Wyszkolenia Lotnictwa zorganizowanego 15 grudnia 1939 w bazie Lyon-Bron[9]. Organizował tam polskie jednostki myśliwskie. Na skutek konfliktu z francuskim komendantem, 20 maja 1940 został jednak odwołany, a 23 maja przydzielony do polskiego dywizjonu I/145 w Villacoublay pod Paryżem, co usprawniło pracę jednostki dzięki kontaktom Pawlikowskiego we francuskim lotnictwie[10]. Po klęsce Francji, organizował ewakuację żołnierzy dywizjonu z La Rochelle statkiem do Wielkiej Brytanii, w dniach 19-21 czerwca[11]. Początkowo został komendantem Centrum Wyszkolenia Lotniczego w Blackpool, a od 6 listopada 1941 był polskim oficerem łącznikowym w brytyjskim dowództwie lotnictwa myśliwskiego (RAF Fighter Command), pełniąc faktycznie funkcję dowódcy polskiego lotnictwa myśliwskiego i uzyskując brytyjski stopień Group Captain. Podobnie jak nieco starszy gen. inż. Ludomił Rayski był wyjątkowym przypadkiem pilota biorącego udział w walkach na obszarach obu wojen światowych.
Brał ochotniczo udział w lotach bojowych, m.in. 19 sierpnia 1942 podczas osłony desantu pod Dieppe (na Spitfire Mk. Vb, numer WX-C z 302 dywizjonu)[12]. Poległ 15 maja 1943, biorąc udział w locie bojowym 315 dywizjonu myśliwskiego „Dęblińskiego” nad Francją na myśliwcu Spitfire Mk.IX (numer PK-M), w osłonie operacji bombowej Circus 297, mającej atakować lotniska w Caen i Carpiquet[12]. Samolot Pawlikowskiego spadł na wybrzeżu Atlantyku k. Meuvaines na zachód od Caen, pilot poniósł śmierć[13]. Zestrzelenie Pawlikowskiego przypisywano w literaturze niemieckiemu asowi kpt. Erichowi Rudorfferowi na myśliwcu Fw 190A z jednostki II./JG 2, jednakże zgłosił on zestrzelenie dwóch Spitfire’ów ok. 200 kilometrów dalej, nad Senarpont[13]. Prawdopodobnym zwycięzcą mógł być Uffz. Günther Paulus, również na Fw 190A z II./JG 2, który zgłosił zestrzelenie w tym rejonie, aczkolwiek mógł trafić również utracony samolot sierż. Piotra Lewandowskiego (który trafił do niewoli)[13]. Nie można wykluczyć także zestrzelenia przez artylerię przeciwlotniczą na wybrzeżu[13]. Stefan Pawlikowski został pochowany w Meuvaines[14], po wojnie ekshumowany i przeniesiony na cmentarz w Grainville-Langannerie[13]. Zestrzelił dwa balony i 1 samolot[13].
Naczelny Wódz gen. broni Władysław Anders mianował go pośmiertnie generałem brygady ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1964 w korpusie generałów[15][16].
Ordery i odznaczenia
- Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari nr 3266
- Krzyż Walecznych (czterokrotnie)
- Złoty Krzyż Zasługi (16 marca 1934)[17]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
- Polowa Odznaka Pilota nr 34 (11 listopada 1928)[18]
- Krzyż Komandorski Orderu Imperium Brytyjskiego (Wielka Brytania)
- Krzyż Komandorski Orderu Wazów (Szwecja, 1936)[19]
- Krzyż Komandorski II Klasy Orderu Miecza (Szwecja, 1936)[20]
- Krzyż Oficerski Orderu Korony Jugosłowiańskiej (przed 1935)[21]
- Krzyż Kawalerski Orderu Legii Honorowej (Francja)
- Krzyż Kawalerski Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia, 1930)[22]
- Krzyż Wojenny z Palmami (Francja)
- rumuńska Odznaka Pilota (1929)[23]
- włoska Odznaka Pilota (1929)[23]
Upamiętnienie
Imię Stefana Pawlikowskiego nadano 15 maja 1993 1 pułkowi lotnictwa myśliwskiego, którego tradycje następnie dziedziczyły 1 eskadra lotnictwa taktycznego i 23 Baza Lotnictwa Taktycznego[13].
Przypisy
- ↑ Januszewski 2019 ↓, s. 338.
- ↑ Tadeusz Malinowski: Pierwsze zawody. „Skrzydlata Polska”. 45/1989, s. 7, 5 listopada 1989. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- ↑ a b Helena Kowalik: Pijany oficer zastrzelił taksówkarza. Bronił honoru munduru?. Ale Historia, 5 października 2020. [dostęp 2020-10-08].
- ↑ Manifestacyjny pogrzeb zastrzelonego szofera. „Ilustrowany Kurier Codzienny”, s. 6, Nr 182 z 5 lipca 1926.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 6 lipca 1929, s. 194.
- ↑ Czmur i Wójcik 2003 ↓, s. 134 wg autorów miał dowodzić 31 eskadrą liniową.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934, s. 166.
- ↑ Czmur i Wójcik 2003 ↓, s. 134.
- ↑ Belcarz 2001 ↓, s. 51.
- ↑ Belcarz 2001 ↓, s. 145-146.
- ↑ Belcarz 2001 ↓, s. 166.
- ↑ a b Janowicz 2013 ↓, s. 16.
- ↑ a b c d e f g Janowicz 2013 ↓, s. 17.
- ↑ Tadeusz Jerzy Krzystek 2012 ↓, s. 407.
- ↑ Kryska-Karski i Żurakowski 1991 ↓, s. 143.
- ↑ Czmur i Wójcik 2003 ↓, s. 134 wg autorów mianował go Prezydent RP na uchodźstwie.
- ↑ M.P. z 1934 r. nr 64, poz. 97 „za zasługi na polu wyszkolenia wojska”.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 11 listopada 1928, s. 436 „za loty bojowe nad nieprzyjacielem czasie wojny 1918–1920”.
- ↑ Sveriges statskalender / 1940. Bihang, s. 189.
- ↑ Sveriges statskalender. 1940. Bihang. s. 54.
- ↑ Zezwolenie na przyjęcie i noszenie orderów. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”. Nr 4, s. 20, 19 marca 1935.
- ↑ Dziennik Personalny MSWoj. Nr 12/1930, s. 250.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. Nr 19 z 12 grudnia 1929 r., s. 368.
Bibliografia
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
- Mieczysław Cieplewicz, Pawlikowski Stefan [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXV, Warszawa-Kraków-Wrocław 1980 s. 464–465 wersja elektroniczna IPSB
- Janusz Kędzierski, Stefan Pawlikowski (1896–1943), [w:] „Skrzydlata Polska” nr 21/1986.
- Cumft Olgierd, Hubert Kazimierz Kujawa: Księga lotników polskich. Poległych, zmarłych i zaginionych 1939–1946. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1989, s. 430. ISBN 83-11-07329-5.
- Tadeusz Jurga: Obrona Polski 1939. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990, s. 802–803. ISBN 83-211-1096-7.
- Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991.
- Aleksander Garbacz. Bohater dwóch wojen. Generał brygady pilot Stefan Pawlikowski patron 1 Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa”. „Rocznik Mińsko-Mazowiecki”. z. 8, s. 132–148, 2001.
- Stefan Czmur, Waldemar Wójcik: Generałowie w stalowych mundurach. Warszawa-Poznań: Dom Wydawniczy „Bellona” i Redakcja Czasopism Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej, 2003. ISBN 83-11-09587-6.
- Tadeusz Jerzy Krzystek, [Anna Krzystek]: Polskie Siły Powietrzne w Wielkiej Brytanii w latach 1940–1947 łącznie z Pomocniczą Lotniczą Służbą Kobiet (PLSK-WAAF). Sandomierz: Stratus, 2012. ISBN 978-83-61421-59-7. OCLC 276981965.
- Krzysztof Janowicz. Wiarus. Cz. II. „Aeroplan”. 4(103)/13, s. 9–17, 2013. ISSN 1232-8839.
- Stanisław Januszewski: Polacy w siłach powietrznych Wielkiej Wojny. Polscy pionierzy lotnictwa. T. 2. Wrocław: Fundacja Otwartego Muzeum Techniki, 2019. ISBN 978-83-64688-21-8.
- Bartłomiej Belcarz: Polskie lotnictwo we Francji 1940. Sandomierz: Stratus, 2001. ISBN 83-916327-6-8.
Linki zewnętrzne
- NAC: Mjr Stefan Pawlikowski. s. 1. [dostęp 2012-06-18]. (pol.).
- VIAF: 5425150567621706370003
- PLWABN: 9810679378805606
- PWN: 3955218