Stefan Michnik
![]() | |||
![]() (zdegradowany w 1975) | |||
Data i miejsce urodzenia | 28 września 1929 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 27 lipca 2021 | ||
Przebieg służby | |||
Lata służby | 1951–1957 | ||
Siły zbrojne |
| ||
Stanowiska | sędzia wojskowy, nauczyciel akademicki w Wojskowej Akademii Politycznej | ||
Późniejsza praca | adwokat, redaktor w Wydawnictwie MON, bibliotekarz | ||
| |||
|
Stefan Michnik (ur. 28 września 1929 w Drohobyczu[1], zm. 27 lipca 2021 w Göteborgu[2]) – kapitan ludowego Wojska Polskiego, sędzia wojskowy i adwokat, działacz komunistyczny, informator i rezydent Informacji Wojskowej pochodzenia żydowskiego. Odpowiedzialny za sądowe zbrodnie komunistyczne.
Życiorys
Urodził się 28 września 1929 w leżącym wówczas w granicach Polski Drohobyczu jako syn pary Żydów: Heleny Michnik, nauczycielki w Drohobyczu, działaczki Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy i Komunistycznej Partii Polski, a po II wojnie światowej wykładowczyni historii oraz Samuela Rosenbuscha (1904–1937), prawnika i działacza komunistycznego, straconego około 1937 w ZSRR w okresie „wielkiej czystki”[3][4][1]. Przyrodni brat Adama Michnika.
Do 1939 uczęszczał do szkoły powszechnej we Lwowie. Po wojnie był aktywnym działaczem w Związku Walki Młodych. W 1948 został sekretarzem koła Związku Młodzieży Polskiej na terenie elektrowni w Warszawie, gdzie pracował jako laborant-elektryk. 7 grudnia 1947 wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej, a później do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Z rekomendacji partii 28 sierpnia 1949 zapisał się jako ochotnik do Oficerskiej Szkoły Prawniczej w Jeleniej Górze. Studiował tam do 1951, otrzymując bardzo dobre opinie przełożonych i funkcjonariuszy Informacji Wojskowej[5]. W 1950 został członkiem egzekutywy Oddziałowej Organizacji Partyjnej PZPR w tej szkole.
13 marca 1950 został dobrowolnym, tajnym informatorem urzędu bezpieczeństwa o pseudonimie „Kazimierczak”[5]. Następnie został rezydentem Informacji Wojskowej w Jeleniej Górze.
27 marca 1951 po ukończeniu Oficerskiej Szkoły Prawniczej został asesorem w Wojskowym Sądzie Rejonowym w Warszawie w stopniu podporucznika w wieku 22 lat. Jednocześnie został rezydentem Wydziału Informacji Garnizonu Warszawskiego, który miał sześciu informatorów o pseudonimach: „Chętki”, „Czaruch”, „Romański”, „Szych” (lub „Szycha”), „Zbotowski” i „Żywiec”. W 1952 przekwalifikowano go z rezydenta na tajnego informatora. 10 czerwca 1953 podjęto decyzję o zaprzestaniu współpracy z „Kazimierczakiem”. Bezpośrednim powodem była jego przynależność do PZPR[6].
W kwietniu 1952 został porucznikiem i zaczął przewodniczyć składom sędziowskim sądzącym schwytanych żołnierzy polskiego podziemia niepodległościowego i członków dawnej partyzantki antyhitlerowskiej. 20 listopada 1953 przestał pracować w Wojskowym Sądzie Rejonowym. Objął wówczas stanowisko kierownika gabinetu Katedry Nauk Wojskowo-Prawniczych Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego w Warszawie kierowanej przez Juliana Polana-Haraschina.
Braki w wiedzy prawniczej próbował uzupełnić studiując na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie po czterech latach nauki w 1955 ukończył studia prawnicze I stopnia.
Od 10 grudnia 1955 był instruktorem Wydziału Szkolenia Oddziału I Organizacji i Planowania Zarządu Sądownictwa Wojskowego. W 1956 w wieku 27 lat awansował do stopnia kapitana, aby rok później dobrowolnie odejść z wojska. Według innych danych 26 lipca 1957 kapitan Stefan Michnik został przeniesiony do rezerwy ze względu na opisanie jego działań w raporcie komisji Mazura. Przez kilka miesięcy w latach 1957–1958 był adwokatem w Warszawie. Następnie w latach 1958–1968 redaktorem w Wydawnictwie Ministerstwa Obrony Narodowej. Przez kilka miesięcy na przełomie lat 1968–1969 był likwidatorem szkód stołecznego PZU.
Oskarżany był o zbrodnie stalinowskie – pełnił rolę sędziego między innymi w procesach:
- majora Zefiryna Machalli (wyrok śmierci, pośmiertnie rehabilitowany, skład sędziowski podjął wspólną decyzję o niedopuszczeniu obrońcy do procesu, o wykonaniu wyroku nie poinformowano rodziny),
- pułkownika Maksymiliana Chojeckiego (niewykonany wyrok śmierci),
- majora Andrzeja Czaykowskiego, w którego egzekucji uczestniczył[6],
- majora Jerzego Lewandowskiego (niewykonany wyrok śmierci),
- pułkownika Stanisława Weckiego wykładowcy Akademii Sztabu Generalnego (13 lat więzienia, zmarł torturowany, pośmiertnie zrehabilitowany),
- majora Zenona Tarasiewicza,
- pułkownika Romualda Sidorskiego redaktora naczelnego Przeglądu Kwatermistrzowskiego (12 lat więzienia, zmarł wskutek złego stanu zdrowia, pośmiertnie zrehabilitowany),
- podpułkownika Aleksandra Kowalskiego,
- majora Karola Sęka, artylerzysty, przedwojennego oficera, potem oficera Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (wyrok śmierci, stracony w 1952),
- kapitana żeglugi wielkiej Edwarda Gubały (wyrok śmierci, następnie zmieniony na karę pozbawienia wolności).
Był również sędzią w tzw. sprawach odpryskowych od procesu generałów (sprawy Tatara).
Wymieniony przez komisję Mazura jako jeden z sędziów łamiących praworządność[7]. Stefan Michnik określił wtedy swoją działalność jako spowodowaną „młodzieńczą naiwnością”[8]. Nie został jednak pociągnięty do odpowiedzialności za związane z nią nadużycia[9].
W 1969 po wydarzeniach marcowych 1968 wyjechał do Szwecji (odmówiono mu wizy amerykańskiej), gdzie mieszkał jako emerytowany bibliotekarz w miasteczku Storvreta, około 10 kilometrów od Uppsali. W chwili śmierci mieszkał w Göteborgu[10]. W latach 70. XX w. wspierał działaczy opozycji demokratycznej, współpracował z Radiem Wolna Europa i publikował w paryskiej „Kulturze” teksty na temat Czechosłowacji w 1968 (pod pseudonimem Karol Szwedowicz). Czasami wypowiadał się także w szwedzkich mediach – ostatni raz w 1999, gdy w wywiadzie dla gazety „Dagens Nyheter” podsumował swoją działalność jako sędzia w latach 50. XX w. w Polsce następująco: „Sądziłem, że służyłem swojemu krajowi”[9].
W ramach czystki antysemickiej w Wojsku Polskim 28 lipca 1975 rozkazem podpisanym przez ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego został pozbawiony stopnia oficerskiego „z powodu braku wartości moralnych” i zdegradowany[11].
W styczniu 2002 posłowie Samoobrony RP oraz Ligi Polskich Rodzin złożyli projekt uchwały Sejmu w sprawie ścigania przebywających za granicą funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, Informacji Wojskowej, stalinowskiego sądownictwa i prokuratury za zbrodnie popełnione w latach 1944–1956, w uzasadnieniu którego wyrażono postulat pociągnięcia do odpowiedzialności m.in. Stefana Michnika[12]. Od sierpnia 2007 Instytut Pamięci Narodowej rozważał wniosek o jego ekstradycję[13]. W dniu 25 lutego 2010 Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie na wniosek pionu śledczego IPN wydał nakaz aresztowania[14], na podstawie którego w październiku wydany został europejski nakaz aresztowania[15].
18 listopada 2010 sąd w Uppsali odmówił wydania Stefana Michnika do Polski tłumacząc, że czyny które mają mu być zarzucone w Polsce, a umieszczone w europejskim nakazie aresztowania, w świetle prawa obowiązującego w Szwecji uległy przedawnieniu[16].
8 listopada 2018 Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie wydał po raz drugi europejski nakaz aresztowania w związku z 30 przestępstwami, które Stefan Michnik w latach 1952–1953 popełnił wobec m.in. przedstawicieli opozycji demokratycznej i Polskiego Państwa Podziemnego. Chodzi m.in. o wydawanie bezprawnych wyroków śmierci[17].
Po 2015 deklarował się jako przeciwnik rządów Prawa i Sprawiedliwości oraz zwolennik m.in. Komitetu Obrony Demokracji[18].
W ostatnich latach życia mieszkał w domu opieki o profilu judaistycznym w Göteborgu[19]. Zmarł 27 lipca 2021 w Göteborgu, o czym 3 dni później poinformował jego brat Adam, w nekrologu opublikowanym w „Gazecie Wyborczej”[20].
Przypisy
- ↑ a b Michnik Stefan. bliskopolski.pl. [dostęp 2021-08-02]. (pol.).
- ↑ Stefan Michnik, Warszawa, 30.07.2021 – kondolencje [online], nekrologi.wyborcza.pl [dostęp 2021-07-29] .
- ↑ Alicja Pacholczykowa: Szechter Ozjasz. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XLVII. Warszawa–Kraków: 2011, s. 585. ISBN 978-83-88909-93-1.
- ↑ Biorą się za Stefana Michnika. Będzie ekstradycja komunistycznego zbrodniarza?, „NIEZALEZNA.PL”, 14 sierpnia 2016 [dostęp 2017-09-16] (pol.).
- ↑ a b Agent Michnik. wprost.pl, 30/2007. [dostęp 2010-04-01].
- ↑ a b Klasowo i politycznie czujny.... naszdziennik.pl, 26 lutego 2007. [dostęp 2011-07-04].
- ↑ Raport Komisji Mazura. pl.wikisource.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-19)].
- ↑ KrzysztofK. Szwagrzyk KrzysztofK., Myśl jest bronią, „Nasz Dziennik”, Nr 55 (3681), 7 marca 2010, Cytat: Używano nas – młodych sędziów – do rozpoznawania tych spraw, dlatego że nas łatwo można było dostosować do systemu, używać jako bezwiedne narzędzie terroru w stosunku do niewinnych ludzi. Nam wtedy imponowało powiedzenie o zaostrzającej się walce klasowej i nieprawdę powie ten, kto by twierdził, że wtedy z niechęcią rozpatrywał sprawy. Ja wiem, że raczej ludzie garnęli się do tych spraw, sam muszę przyznać, że kiedy dostałem pierwszy raz poważną sprawę, to nosiłem ją przy sobie i starałem się, żeby mi tej sprawy nie odebrano .
- ↑ a b Zmarł Stefan Michnik. Były stalinowski sędzia oskarżony przez IPN o zbrodnie sądowe od lat mieszkał w Szwecji. [w:] Kraj [on-line]. polskatimes.pl, 2021-07-31. [dostęp 2021-08-02]. (pol.).
- ↑ Sök personer | Upplysning.se [online], www.upplysning.se [dostęp 2017-11-26] (szw.).
- ↑ Jaruzelski zdegradował Michnika za żydowskie pochodzenie. gazetapolska.pl, 2017-01-16. [dostęp 2023-02-21].
- ↑ Druk nr 298. sejm.gov.pl, 8 stycznia 2002. [dostęp 2021-01-31].
- ↑ Tygodnik Wprost 8/2007 Fachowiec bezprawiaDlaczego IPN chce ekstradycji stalinowskiego sędziego Stefana Michnika. Stalinowskie procesy były farsą sterowaną przez bezpiekę. Wyroki często zapadały jeszcze przed rozpoczęciem rozprawy – pisze w tygodniku „Wprost” Maciej Korkuć, historyk IPN – Major dyplomowany Zefiryn Machalla w 1952 miał 37 lat. ... Za wojenne bohaterstwo w 1939 jego przełożony wnioskował o Virtuti Militari. ... Skazany na śmierć w tzw. procesie odpryskowym, nie miał obrońcy, a jego żona przez kilka lat nie wiedziała nawet o wykonaniu wyroku. W składzie „sądu” znalazł się 23-letni fachowiec, ppor. Stefan Michnik. Karierę robił po trupach – w sensie dosłownym Serwis prasowy IPN.
- ↑ ga, PAP: Wydano nakaz aresztowania stalinowskiego sędziego Stefana M.. gazeta.pl, 25 lutego 2010. [dostęp 2010-02-26].
- ↑ Nakaz aresztowania stalinowskiego sędziego już w Szwecji. gazeta.pl, 27 października 2010. [dostęp 2011-07-04].
- ↑ Szwecja nie wyda stalinowskiego sędziego. polskieradio.pl, 18 listopada 2010. [dostęp 2010-11-18].
- ↑ Nakaz aresztowania Stefana Michnika, „wyborcza.pl” [dostęp 2018-11-08] (pol.).
- ↑ Oskarżany o zbrodnie stalinowskie brat Adama Michnika popiera KOD. Internauci oburzeni. wp.pl, 10 grudnia 2016. [dostęp 2021-01-31].
- ↑ Stefan Michnik mieszkał w domu opieki w Goeteborgu; nie odbierał korespondencji od polskich władz. dzieje.pl, 30 lipca 2021. [dostęp 2024-08-29].
- ↑ Nie żyje Stefan Michnik. „Mój Brat wiele wycierpiał z mojego powodu” [online], www.rmf24.pl [dostęp 2021-07-31] (pol.).
Linki zewnętrzne
- IPN: PRZEGLĄD MEDIÓW – czwartek, 16 stycznia 2003. ipn.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-08-31)].
- „Nowa Gazeta Polska”, nr 8-2001, Sztokholm. polskakongressen.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-12-09)].