Stanisław Tołwiński
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 11 października 1895 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 25 lutego 1969 | ||
Prezydent m.st. Warszawy | |||
Okres | od 5 marca 1945 | ||
Przynależność polityczna | |||
Poprzednik | Marian Spychalski | ||
Następca | Jerzy Albrecht | ||
Poseł I kadencji Sejmu PRL | |||
Okres | od 20 listopada 1952 | ||
Przynależność polityczna | |||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Boles%C5%82aw_Bierut_wr%C4%99czaj%C4%85cy_urn%C4%99_z_sercem_Fryderyka_Chopina_Stanis%C5%82awowi_To%C5%82wi%C5%84skiemu_1945.jpg/220px-Boles%C5%82aw_Bierut_wr%C4%99czaj%C4%85cy_urn%C4%99_z_sercem_Fryderyka_Chopina_Stanis%C5%82awowi_To%C5%82wi%C5%84skiemu_1945.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Powazki_Stanislaw_tolwinski.jpg/220px-Powazki_Stanislaw_tolwinski.jpg)
Stanisław Tołwiński (ur. 11 października 1895 w Strzemieszycach, zm. 25 lutego 1969 w Warszawie)[1] – inżynier, polski działacz społeczny i spółdzielczy, polityk, w latach 1945–1950 prezydent m.st. Warszawy, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Życiorys
Rodzina jego ojca pochodziła ze zubożałej podlaskiej szlachty z powiatu drohiczyńskiego, gdzie znajdował się zaścianek Tołwin[2]. Ojciec Kazimierz, inżynier mechanik, w poszukiwaniu pracy przeniósł się wraz z rodziną do Zagłębia Donieckiego a później do Słowiańska, gdzie Stanisław Tołwiński spędził młodość[3].
W latach 1912–1915 studiował na Wydziale Mechanicznym Instytutu Technologicznego w Petersburgu. Działał w tym czasie w nielegalnym Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej („Filarecji”) oraz Polskiej Partii Socjalistycznej-Frakcji Rewolucyjnej, za co w latach 1915–1917 był więziony przez władze carskie[4].
Z więzienia został zwolniony tuż przed wybuchem w Rosji w 1917 rewolucji lutowej. Po powrocie do Słowiańska działał w Zjednoczeniu Socjalistycznym Polskim, a następnie w lokalnej sekcji Polskiej Partii Socjalistycznej. W czasie rewolucji październikowej uczestniczył w II Konferencji Sekcji PPS w Kijowie, która poparła dokonany przez bolszewików przewrót. Był członkiem Rady Delegatów Robotniczych w Słowiańsku i pełnił funkcję komisarza do spraw narodowościowych zajmując się pomocą dla uchodźców wojennych. W kwietniu 1918 opuścił Słowiańsk, przekroczył linię frontu i dotarł do Warszawy[5].
Po powrocie do kraju działał w Polskiej Partii Socjalistycznej[1]. Równolegle był zaangażowany w tworzenie (1919) i działalność Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych (późniejszego Związku Robotniczego Spółdzielni Spożywców). W latach 1919–1921 i 1924 był członkiem zarządu Związku[6]. Współtworzył Warszawską Spółdzielnię Mieszkaniową (WSM) i związane z nią Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane (SPB)[7]. W latach 1925–1939 był członkiem zarządu WSM[6].
Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 po apelu Romana Umiastowskiego opuścił miasto[8]. Po powrocie zaangażował się w działalność Robotniczej Partii Polskich Socjalistów. W 1940 doprowadził do powołania przy WSM Pracowni Architektoniczno-Urbanistycznej (PAU)[9]. Uczestniczył również w pracach Komisji Planowania podziemnej Krajowej Rady Narodowej[7]. Podczas powstania warszawskiego był pomysłodawcą utworzenia na Żoliborzu Samorządu Mieszkańców, na którego czele zarządu stanął; był także twórcą Republiki Żoliborskiej, która pomagała mieszkańcom i osobom potrzebującym[10].
W czasie okupacji niemieckiej wykorzystywał swoje stanowisko dyrektora SPB do niesienia pomocy Żydom szukającym schronienia po stronie „aryjskiej”[11]. Zatrudnił ich w SPB, zdobył „aryjskie” dowody tożsamości, wymagane dokumenty poświadczające doświadczenie zawodowe oraz znalazł zakwaterowanie[11]. W sierpniu 1944 wysłał swoich żydowskich pracowników do oddziałów przedsiębiorstwa znajdujących się poza Warszawą[11].
W 1945 był wiceministrem administracji publicznej[12].
Od 5 marca 1945 do 23 maja 1950 był prezydentem miasta stołecznego Warszawy i jednocześnie przewodniczącym Rady Narodowej m.st. Warszawy[13] (na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej urząd prezydenta został zniesiony na rzecz organu kolegialnego, tj. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy)[14]. Był entuzjastą samorządu terytorialnego i decentralizacji władzy w mieście[15]. W lipcu 1945 roku jako prezydent Warszawy wszedł w skład Stołecznego Komitetu Obchodu Pierwszej Rocznicy Powstania Sierpniowego w Warszawie[16].
W latach 1945–1947 był posłem do Krajowej Rady Narodowej, a następnie posłem na Sejm Ustawodawczy i na Sejm I kadencji z województwa bydgoskiego[1][17].
W latach 1950–1952 dyrektor generalny do spraw rad narodowych w Prezydium Rady Ministrów[1]. W latach 1953–1967 zastępca szefa Urzędu Rady Ministrów[1].
Od 1946 członek PPR, później PZPR[7]. Był działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Szwedzkiej, pełniąc przez pewien czas funkcję jego przewodniczącego[18]. Dużo publikował w specjalistycznych czasopismach[19].
Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A2-tuje-18)[20].
Pośmiertnie, w 1970, ukazały się jego wspomnienia z lat 1895–1939[6]. W kwietniu 1997 Instytut Jad Waszem nadał mu tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata[11].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 maja 1946)[21]
- Złoty Krzyż Zasługi (19 lipca 1946)[22]
- Medal za Warszawę 1939–1945 (17 stycznia 1946)[23]
- Złota odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy” (1960)[24][25]
- Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (pośmiertnie, 1997)[11]
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Republikańskiego Orderu Zasługi (Węgry, 1948)[26]
Upamiętnienie
W 1970 imię Stanisława Tołwińskiego nadano ulicy na Żoliborzu[27].
Przypisy
- ↑ a b c d e Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 888. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ Stanisław Tołwiński: Wspomnienia 1895–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 5.
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 15–20.
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 22–28.
- ↑ Stanisław Tołwiński, Wspomnienia 1895–1939, Warszawa 1987, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 113–124.
- ↑ a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 27. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 461. ISBN 83-01-14362-2.
- ↑ a b c Warszawa stolica Polski Ludowej. Zeszyt 2. Przemówienia sprawozdawcze prezydenta Stanisława Tołwińskiego w latach 1946–1950 (nota biograficzna). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 155.
- ↑ Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński: Żoliborz. Przewodnik historyczny. Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2008, s. 279. ISBN 978-83-60336-27-4.
- ↑ Marian Spychalski: Warszawa architekta. Wspomnienia pierwszego powojennego prezydenta stolicy. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 126–127. ISBN 978-83-11-13416-4.
- ↑ Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński: Żoliborz. Przewodnik historyczny. Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2008, s. 332–333, 335. ISBN 978-83-60336-27-4.
- ↑ a b c d e Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska. Tom II. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 759. ISBN 978-83-87832-59-9.
- ↑ Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 65. ISBN 83-217-2641-0.
- ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 700. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 699. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ Jan Górski: Drugie narodziny miasta. Warszawa 1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976, s. 249.
- ↑ Marcin Napiórkowski, Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944–2014, Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2016, ISBN 978-83-65369-24-6, s. 156
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 235. ISBN 83-01-06882-5.
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 238. ISBN 83-01-06882-5.
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 241. ISBN 83-01-06882-5.
- ↑ Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 64. ISBN 83-217-2641-0.
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 71, poz. 477 („za zasługi położone w walce z okupantem i za udział w pracach konspiracyjnych w okresie okupacji”).
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 74, poz. 490 („w II rocznicę P.K.W.N. w wyróżnieniu zasług na polu pracy nad odrodzeniem państwowości polskiej, nad utrwaleniem jej podstaw demokratycznych i w odbudowie kraju”).
- ↑ M.P. z 1946 r. nr 26, poz. 43 („w pierwszą rocznicę wyzwolenia Warszawy zasłużonym w walce o wyzwolenie i odbudowę Stolicy (...)”).
- ↑ Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 244. ISBN 83-01-06882-5.
- ↑ Za Zasługi dla Warszawy, „Trybuna Robotnicza”, nr 14, 18 stycznia 1960, s. 1.
- ↑ Wysokie odznaczenia dla osobistości polskich i węgierskich, „Dziennik Zachodni”, nr 32, 1–2 lutego 1948, s. 1.
- ↑ Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 393. ISBN 83-86619-97X.
Bibliografia
- Stanisław Tołwiński: Wspomnienia 1895–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
- Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
Linki zewnętrzne
- Stanisław Tołwiński, Zagadnienie dalszego rozwoju gospodarczego w angielskim ruchu spółdzielczym, 1924
- Stanisław Tołwiński, Postulaty mieszkaniowe klasy robotniczej, 1925
- p
- d
- e
Prezydenci Warszawy (1792–1863) |
|
---|---|
Komisarze Warszawy (1863–1915) |
|
Prezydenci Warszawy (1916–1939) |
|
Burmistrz komisaryczny Warszawy (1939–1944) |
|
Komisaryczni prezydenci Warszawy (1939–1941) |
|
Prezydenci Warszawy (1944–1950) |
|
Przewodniczący Prezydium Rady Narodowej Warszawy (1950–1973) |
|
Prezydenci Warszawy (od 1973) |
|
- kursywa – pełniący funkcję Prezydenta Warszawy