Rutka Laskier
Rutka i Joachim Laskier (Będzin, 1938) | |||
Data i miejsce urodzenia | |||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 5 sierpnia 1943[a] | ||
Przyczyna śmierci | |||
Miejsce spoczynku | Auschwitz-Birkenau (ciało spalone w krematorium) | ||
Miejsce zamieszkania | Będzin | ||
Rodzice | | ||
Krewni i powinowaci | | ||
| |||
|
Rutka Laskier (właśc. Rut Laskier, hebr. רותקה לסקר; ur. 12 czerwca 1929 w Krakowie[1], zm. 5 sierpnia 1943[a] w Brzezince (KL Auschwitz-Birkenau)[2]) – polska Żydówka z Będzina (nazywana czasem „polską Anną Frank”), która w ostatnim roku życia, podczas II wojny światowej prowadziła pamiętnik, wydany 60 lat po Holocauście (kwiecień 2006), a który stał się sensacją na skalę pamiętnika Dawida Rubinowicza.
Życiorys
Rutka Laskier urodziła się 12 czerwca 1929 w Krakowie, w prywatnej klinice przy ul. Garncarskiej 11[1], dokładnie w tym samym dniu, w którym urodziła się jej rówieśnica Anne Frank.
Protoplastą rodu jej rodziny był Haskiel Laskier[3], pochodzący prawdopodobnie z Będzina. Rodzina Laskierów mieszkała w Będzinie już w XIX wieku, ciesząc się wysoką pozycją społeczną w mieście[4]. Prowadziła fabrykę okuć, lin drucianych i łańcuchów[4]. Bracia Laskier (jej krewni) byli także właścicielami słodowni[4].
Matką była Dwojra (Dorka lub Dwora) Hampel (ur. 13 września 1904 w Będzinie), córka kupca Abrahama Chila i Gitli z d. Frydler (jeszcze przed wojną wraz z synem wyjechali do Palestyny)[2]. Według relacji znajomych, pochodziła z zamożnej rodziny.
Ojciec – Jakub Laskier urodził się 7 sierpnia 1900 w Będzinie, w rodzinie wielodzietnej[b] jako syn Liby Goldy (ur. 1872) z d. Zysman i Dawida (1872–1940), współwłaściciela firmy młynarskiej o nazwie „Laskier–Kleinberg i Spółka”, posiadającej młyn przy ul. Kościuszki 50[6]. Wraz z rodzicami mieszkał przy ul. Małachowskiego 7. W 1917 wyjechał do Palestyny jako jeden z grupy „pięciorga młodzieży” z Będzina, którzy osiedlili się wtedy w Palestynie[6]. Po kilku latach zachorował na tyfus i wrócił do Polski, do Będzina, gdzie 31 grudnia 1925[1] ożenił się z Dorką Hampel, która mieszkała przy ul. św. Jana 4 (obecnie ul. Moniuszki)[7].
Po ślubie małżonkowie wyjechali do Gdańska[7]. Z początkiem lat 30. XX wieku rodzina przeprowadziła się do Będzina. 3 sierpnia 1937 urodziło się tu ich następne dziecko, syn Joachim (nazywany przez domowników Heniusiem)[6]. Wraz z rodzicami, bratem i babcią Rutka mieszkała przy ul. św. Jana 4[8].
Rutka przez pewien czas pobierała lekcje u prywatnej nauczycielki. Następnie uczyła się w Żydowskim Gimnazjum im. Fürstenberga w Będzinie[9] (obecnie II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego) przy ul. Teatralnej 5[10][11], w którym uczyła się m.in. języków obcych: hebrajskiego, łaciny i niemieckiego[4]. Kiedy wybuchła wojna, zamknięto Gimnazjum im. Fürstenberga. Uczęszczała wtedy na tajne komplety[10].
Okres wojenny
Po utworzeniu getta w Będzinie w maju 1942 w dzielnicy Warpie (Kamionka), rodzina Laskierów została tam przesiedlona do domu przy ul. 1 Maja 13[12][6]. 12 sierpnia 1942 na nieistniejącym dzisiaj stadionie sportowym w Będzinie Niemcy zebrali około 30 tysięcy ludzi (głównie Żydów oraz niewielką grupę Polaków). Wśród nich była Rutka z rodziną. O godzinie 3. nad ranem przeprowadzono pierwszą selekcję. Ludzie młodzi i zdrowi, mieli nadal wykonywać niewolniczą pracę, zaklasyfikowano ich do grupy 1 – tzw. produktywnej, mogli pójść do domu. Grupa 1A oznaczała skierowanie do obozu pracy. Grupa 2 została powtórnie sprawdzona, a grupa 3 była przeznaczona do deportacji (obóz koncentracyjny KL Auschwitz-Birkenau). Laskierów zakwalifikowano do grupy 1, a Rutkę do grupy 1A. Na razie Laskierowie wrócili do domu, który przydzielili im Niemcy[13]. Rutce udało się zbiec z wywózki do obozu pracy[c]. W 1943 14-letnia Rutka mieszkając w getcie zaczęła prowadzić pamiętnik. Notatki sporządzała sporadycznie w zwykłym zeszycie szkolnym. Z zapisków, jakie uczyniła w swoim pamiętniku wynika, że od 20 marca 1943 przydzielono ją do pracy w zakładzie krawieckim na terenie Będzina, gdzie przez krótki czas pracowała (przynajmniej przez miesiąc)[14].
5 sierpnia 1943 wraz z rodziną została deportowana z będzińskiego getta i przewieziona pociągiem do obozu zagłady KL Auschwitz-Birkenau. Tam wraz z matką i 6-letnim bratem Heniusiem została odłączona od ojca przez dokonującego selekcji na obozowej rampie Josefa Mengelego i prawdopodobnie tego samego dnia zgładzona w komorze gazowej, a następnie spalona w obozowym krematorium. Istnieje też inna wersja ostatnich dni Rutki, której świadkiem miała być Zofia Minc[d], więźniarka tego obozu. Jak wspominała w zeznaniach złożonych po zakończeniu wojny w 1947, które znajdują się w Żydowskim Instytucie Historycznym[15]:
Obok mnie w bloku sypiała moja koleżanka, 17-letnia[e] Rutka Laskier z Będzina. Była taka śliczna, że nawet doktor Mengele zwrócił na nią uwagę. Wtedy wybuchła epidemia tyfusu i cholery. Rutka zachorowała na cholerę i w ciągu kilku godzin zmieniła się nie do poznania. Został z niej tylko marny ślad. Sama ją zawiozłam na taczce od śmieci do krematorium. Błagała mnie, bym zawiozła ją do drutów, to rzuci się na nie i prąd elektryczny ją zabije, ale za taczką szedł SS–mann z karabinem i nie pozwolił na to.
Z zeznań tych wynika, że Rutka zginęła w KL Auschwitz-Birkenau w grudniu 1943.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Rutka_laskier_.jpg/240px-Rutka_laskier_.jpg)
Holocaust przeżył jej ojciec, który 27 stycznia 1944 został przetransportowany pociągiem z obozu KL Auschwitz-Birkenau do obozu koncentracyjnego w KL Sachsenhausen[7]. Tam pracował w tajnym komando przy fałszowaniu waluty amerykańskiej i angielskiej w ramach tzw. operacji „Bernhardt”, co w zamierzeniu władz nazistowskich Niemiec miało prowadzić do zniszczenia gospodarki tych krajów[7]. Następnie w lutym 1945 został przetransportowany do obozu koncentracyjnego KL Mauthausen-Gusen, a potem do obozu Ebensee w Austrii[12]. 13 kwietnia 1945 został uwolniony i wyjechał do Izraela[7]. Tam ożenił się z Chaną (Hannah) Winer, farmaceutką, z którą miał córkę Zahavę (ur. 1949)[7]. Zahava do 14. roku życia nic nie wiedziała o poprzedniej rodzinie ojca[7]. W 1970 wyszła za mąż za prof. Avigdora Scherza, z którym ma córkę Ruth Scherz-Shouval (imię dane na pamiątkę Rutki) (wszyscy troje są naukowcami i pracują w Instytucie Naukowym Weizmana w Rechowot) (Izrael) i syna o imieniu Ishai; ma też troje wnuków: Ofira, Gili i Tamar. Mieszka w Rechowot. W 2008 dr Zahava Scherz w Będzinie wzięła udział w realizacji przez telewizję brytyjską filmu dokumentalnego o Rutce. Jakub Laskier zmarł w Izraelu 4 lipca 1986[7].
Pamiętnik Rutki Laskier
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Rutka_Laskier_diary_February_6%2C_1943_excerpt.jpg/300px-Rutka_Laskier_diary_February_6%2C_1943_excerpt.jpg)
Podczas okupacji ziem polskich w wyniku stresu wynikającego z przebywania w gettach podczas II wojny światowej, u wielu żydowskich dzieci nastąpiła próba pisemnego zobrazowania swojego położenia w postaci pamiętników lub dzienników pisanych w zwykłych zeszytach. Najbardziej znane z tych dzieł notowanych w języku polskim są dzienniki[16][17] :
- Dawida Rubinowicza z getta w Bodzentynie (5 zeszytów)
- Dawida Sierakowiaka z getta łódzkiego (5 zeszytów)
- Reni Knoll z getta krakowskiego (1 zeszyt)
- Rutki Laskier z getta będzińskiego (1 zeszyt)
- Miriam Chaszczewackiej z getta w Radomsku (nieopublikowany, oryginał przechowywany w Instytucie Jad Waszem w Jerozolimie)
- Jerzego Feliksa Urmana z getta stanisławowskiego (nieopublikowany, oryginał przechowywany w Instytucie Jad Waszem)
Swój pamiętnik pisała po polsku piórem, czasem ołówkiem, zapisując w zeszycie swoje przemyślenia, odczucia, a przede wszystkim opisy spotkań z przyjaciółmi; relacjonowała także swoje pierwsze zauroczenia miłosne. W pamiętniku o samym życiu getta będzińskiego jest niewiele, a autorka odnosi się głównie do swoich prywatnych przeżyć i tego, co sama widziała. W treści wpisów pojawiają się jej rówieśnicy tacy jak: Micka, Mietek, Janek, Rózia Rechnic[10], Minda, Tusia czy Hala Zelinger, a także sporadycznie jej matka i brat[18].
Rutka Laskier ukryła zielony, 60–kartkowy zeszyt w linie pod schodami domu, w którym mieszkała w Będzinie w getcie na Warpiu przy ul. 1 Maja 13 (wtedy ul. Kasernestrasse)[19]. Miejsce na schowek wskazała jej była właścicielka, doglądająca czasem stanu lokalu, Stanisława Sapińska. Sapińska po likwidacji getta w 1943 i powrocie do swojego mieszkania odnalazła ten pamiętnik, ale ujawniła go dopiero po 63 latach w 2006[19]. Z pomocą Adama Szydłowskiego, prezesa Zagłębiowskiego Centrum Kultury Żydowskiej, przekazała go do druku. Pamiętnik (książka), wydany został nakładem redakcji Dziennika Zachodniego i szybko stał się sensacją[19].
Pamiętnik prowadzony jest z krótkimi przerwami od 19 stycznia do 24 kwietnia 1943[20]. Na okładce, koloru zielonego, widnieje tapeta złożona z cienkich skośnych linii, na której umieszczono etykietę ze stylizowaną ramką oraz własnoręcznym tytułowym podpisem Rutka Laskier[15]. Dokument na stronach 1–2 zawiera tekst zatytułowany „W góry” (rodzaj wprawki literackiej – opis wrażeń z wycieczki), datowany na 11 sierpnia 1942[19]. Na stronach 3–5 znajduje się tekst zatytułowany „Zima w getcie” (tekst na str. 4–5 jest odbarwiony i nieczytelny). Wszystkie zapiski mieszczą się na 51 stronach (kilka stron jest wyrwanych)[19]. Pamiętnik pisany jest od tyłu zeszytu[19].
Na zaproszenie Instytutu Jad Waszem w Jerozolimie w 2007 Stanisława Sapińska wraz z Adamem Szydłowskim, redaktorem pierwszego wydania „Pamiętnika”, zawiozła oryginalny pamiętnik do Izraela[21]. 4 czerwca 2007 w Instytucie Jad Waszem odbyła się uroczystość przekazania tego oryginału, której towarzyszyła prezentacja publikacji w języku hebrajskim i angielskim[22]. Wśród zaproszonych gości byli: Awner Szalew – dyrektor Instytutu Jad Waszem, Dawid Peleg – ambasador Izraela w Polsce, Abraham Green – przewodniczący Światowego Związku Żydów Zagłębia, były mieszkaniec Czeladzi oraz siostra przyrodnia Rutki, dr Zahava Scherz[21]. W spotkaniu uczestniczyło ponad 400 osób, w tym wielu ocalonych z Holocaustu, byłych mieszkańców Zagłębia[21]. Zahava Scherz w dowód wdzięczności za ujawnienie i przekazanie Instytutowi Jad Waszem tego pamiętnika ofiarowała jego reprint ofiarodawczyni Stanisławie Sapińskiej podczas swojej wizyty w Będzinie.
Po roku, w wyniku anonimu dostarczonego do prokuratury i mediów, pod koniec sierpnia 2008 Prokuratura rejonowa w Będzinie poprosiła prezydenta miasta o informacje dotyczące wywiezienia dokumentu przez jedną z mieszkanek[23][24]. W opinii jednego z dziennikarzy „Dziennika Zachodniego” – Marcina Zasady – przekazanie osobistej pamiątki przez Stanisławę Sapińską było nielegalne[6]. Zdaniem Sapińskiej istniał związek między nieprzychylnymi jej artykułami prasowymi a włamaniem do jej domu. Od 2009 postępowanie w związku z podejrzeniem nielegalnego przekazania osobistej pamiątki do Jad Waszem prowadziła Prokuratura w Siemianowicach Śląskich. W toku tego postępowania przesłuchano kilkanaście osób. Na krytyczne wobec Sapińskiej artykuły i podejrzenie jej o popełnienie przestępstwa zareagowali byli mieszkańcy Będzina, skupieni wokół Światowego Związku Żydów Zagłębia, rodzina Rutki żyjąca w Izraelu, środowiska twórcze oraz wielu przedstawicieli świata polityki i kultury, stając w jej obronie. Ostatecznie sprawa o domniemane naruszenie prawa przy przekazaniu pamiętnika została umorzona przez katowicki Sąd Okręgowy[25].
W Polsce dziennik Rutki doczekał się trzech wydań. Został również przetłumaczony i wydany w: języku angielskim, hiszpańskim, włoskim, hebrajskim, portugalskim, holenderskim, francuskim oraz w wielu innych. Pod koniec kwietnia 2008 rozpoczęła się promocja pamiętnika w Stanach Zjednoczonych, która zbiegła się z trzecim wydaniem „Pamiętnika” (poprawionym) w Polsce, pod redakcją Adama Szydłowskiego, nakładem wydawnictwa „Magic SC” w Będzinie. Promocja trzeciego wydania pamiętnika odbyła się we wrześniu 2008.
Publikacje
Jedyną publikacją napisaną przez nią jest jej pamiętnik, który został przetłumaczony i wydany również w innych językach (około 20 wydań obcojęzycznych)[26][22]:
- Rutka Laskier (transkrypcja oryg. tekstu i korekta Izabela Tumas, Maciej Z. Szczepka): Pamiętnik Rutki Laskier. Katowice: Polskapresse, 2006. ISBN 83-89956-42-X. OCLC 255742300.
- רותקה לסקר: דפי רותקה: ינואר-אפריל 1943. Jerozolima: Jad Waszem, 2007. ISBN 978-965-308-293-9. OCLC 181620980. (hebr.).
- Rutka Laskier (managing ed., original Yad Vashem English edition Daniella Zaidman-Mauer): Rutka’s notebook: a voice from the Holocaust. Jerozolima: Yad Vashem, 2008. ISBN 978-1-60320-019-6. OCLC 883418822. (ang.).
- Rutka Laskier (uit het Pools vert. door Karol Lesman; inl. uit het Eng. vert. door Karol Lesman): Dagboek: januari-april 1943. Breda: De Geus, 2008. ISBN 978-90-445-1217-5. OCLC 221231569. (niderl.).
- Rutka Laskier: El cuaderno de Rutka. Madryt: Suma de Letras, 2008. ISBN 84-8365-040-1. OCLC 540506966. (hiszp.).
- Rutka Laskier: Diario. Bompiani, 2008. ISBN 978-8845260100. OCLC 635753272. (wł.).
- Rutka Laskier (tł. Maryla Laurent): Le journal de Rutka. Paryż: Robert Laffont, 2008. ISBN 978-2-221-11027-0. OCLC 213435337. (fr.).
- ルトゥカ・ラスケル. ルトゥカ・ラスケル著; 尾原美保訳. 尾原美保 (Rutka Laskier, tł. Miho Ohara): ルトゥカのノート: ナチスの犠牲になった14歲の少女の手記 (Rutuka no nōto: Nachisu no gisei ni natta jūyonsai no shōjo no shuki). Tōkyō: PHP研究所, 2008. ISBN 978-4-569-69735-2. OCLC 228498716. (jap.).
- Rutka Laskier (przekład Anna Pilátová): Deník: Leden – Duben 1943. Praga: Academia, 2009. ISBN 978-80-200-1706-2. OCLC 607519914. (cz.).
- ΛΑΣΚΙΕΡ ΡΟΥΤΚΑ (tł. ΠΑΝΤΣΙΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Κ.): ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΗΣ RUTKA. Η ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΗΣ „ΠΟΛΩΝΕΖΑΣ ΑΝΝΑΣ ΦΡΑΝΚ”. ΠΑΤΑΚΗΣ, 2010. ISBN 978-960-16-3418-0. (gr.).
- Rutka Laskier (aus dem Poln. von Friedrich Griese; mit einer Einl. von Zahava (Laskier) Scherz und einem Nachw. von Mirjam Pressler): Rutkas Tagebuch: Aufzeichnungen eines polnischen Mädchens aus dem Ghetto. Berlin: Aufbau Verlag, 2011. ISBN 978-3-351-04139-7. OCLC 840278353. (niem.).
- РуткаР. Ласкер РуткаР., Дневник: голос из Холокоста 14-летней Рутки „Польской Анны Франк”, Princeton: Iron Dome Group, 2017, ISBN 978-1-365-99859-1, OCLC 1006502413 [zarchiwizowane z adresu 2018-02-28] (ros.).
Filmy o Rutce Laskier
W styczniu 2006 Marek Kopczacki zrealizował film dokumentalny na zlecenie TVP3, zatytułowany Pamiętnik Rutki Laskier[20].
W lutym 2008 film dokumentalny o losach Rutki Laskier realizowała telewizja francuska AFP, a od 12 marca 2008 film dokumentalny zrealizowała brytyjska telewizja BBC[20]. W jednym z kanałów BBC film zatytułowany Ukryty pamiętnik holokaustu w reżyserii Alexandra Marengo został wyemitowany 5 stycznia 2009[19]. Obejrzało go około dwa miliony osób[19]. Tydzień później film miał premierę w Izraelu. Uroczysta będzińska premiera odbyła się 6 lutego 2009 w kinoteatrze „Nowość”[6][27]. Przybyli na nią m.in. Stanisława Sapińska, Dawid Peleg, ambasador Izraela w Polsce oraz Anne Hall, konsul generalny USA[27].
Film stanowi rekonstrukcję wstrząsających wydarzeń związanych z Rutką i jej rodziną w 1943[19]. Poszczególne sceny powstawały w Będzinie, Londynie i Izraelu[19]. Film zaczyna się od odnalezienia zdjęć Rutki Laskier przez jej przyrodnią siostrę, dr Zahavę Scherz[19]. Wzbogacony został kadrami z archiwalnych filmów o losach Żydów w czasie II wojny światowej[19]. Tzw. przebitki zostały tak dobrane, że stanowią ilustrację do zapisków z pamiętnika[19]. Film podąża śladami Rutki Laskier[19]. Wypowiadają się m.in. Stanisława Sapińska, Linka Gold[f] zamieszkała w Londynie – jej przyjaciółka szkolna, Menachem Lior – jej kolega z lat młodzieńczych, który pomógł odnaleźć rodzinę Rutki w Izraelu[19]. Wraz z dr Zahavą Scherz odwiedzają opisywane przez nią miejsca w Będzinie[19].
Upamiętnienie
W ramach programu o nazwie „Przywróćmy Pamięć” realizowanego w latach 2008–2009 w będzińskim gimnazjum nr 3 przy ul. Krakowskiej 14 zorganizowano okolicznościową wystawę zatytułowaną „Śladami Rutki Laskier”, która została połączona z prezentacją multimedialną dotyczącą historii Holocaustu i dziejów Rutki[28]. Na prezentowanych zdjęciach przedstawiono miejsca w Będzinie z nią związane[28].
Zrujnowany z upływem czasu dom w którym mieszkała rodzina Laskierów przy ul. Moniuszki 4 został w 2015 w wyniku interwencji Powiatowego Inspektora Nadzoru budowlanego w Będzinie rozebrany, po czym stworzono projekt jego odbudowy i utworzenia w nim izby pamięci[29].
W październiku 2016 przybyła do Polski z Izraela jej przyrodnia siostra dr Zahava Scherz, która była gościem kilku spotkań, które odbyły się m.in. w Sosnowieckim Centrum Sztuki - Zamku Sieleckim[30][31], w kawiarni „Cafe Jerozolima” w Będzinie[32] oraz w auli I Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Będzinie[33], na których opowiadała o swoich wrażeniach i przeżyciach związanych z ujawnieniem pamiętnika Rutki.
23 marca 2017 w Będzinie utworzono Fundację Centrum Kultury Żydowskiej im. Rutki Laskier[34], której celem jest przekazywanie i kultywowanie wiedzy o historii i kulturze Żydów polskich, a w szczególności Żydów będzińskich, którzy w okresie międzywojennym stanowili większość mieszkańców tego miasta (27 000 ludzi – ok. 60%)[13].
W 2017 uchwałą Rady Miasta Będzina jedną z ulic w mieście nazwano jej imieniem[35][36]. 1 października tegoż roku w Teatrze Dzieci Zagłębia im. Jana Dormana w Będzinie odbyła się prapremiera spektaklu jej poświęconego pt. Pamięć Rutki w reżyserii Justyny Łagowskiej z główną rolą Karoliny Gorzkowskiej[37]. Kanwą tego spektaklu był pamiętnik przez nią napisany, który był pretekstem do ukazania przez twórców, w postaci różnych symbolicznych scen, narastającego niepokoju, który zmusza widza do rozważań na temat pamięci, powtarzalności i walki o lepszą przyszłość[37]. Centralną postacią tego spektaklu jest Rutka, będąca bohaterką z pogranicza różnych światów, a jednocześnie tak ukazana by być podobną do współczesnych będzińskich dziewczyn[37]. Spektakl ten został nominowany do nagrody teatralnej „Złota Maska” w województwie śląskim za 2017 rok[38].
26 kwietnia 2018 w Siemianowickim Centrum Kultury - Bytków odbyło się spotkanie zatytułowane „Jest taka cierpienia granica...” poświęcone pamięci Rutki Laskier, połączone z prelekcją Adama Szydłowskiego, sztuką teatralną w reżyserii Mirosława Domina z główną rolą Magdaleny Wróblewskiej oraz okolicznościową wystawą poświęconą Rutce[39].
Profesor Zbigniew Białas z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach napisał powieść Rutka, która ukazała się 19 maja 2018, podczas Warszawskich Targów Książki[40][41][42]. 25 maja tegoż roku autor książki wraz ze Stanisławą Sapińską był gościem spotkania premierowego tej książki, które odbyło się w kawiarni „Cafe Jerozolima” w Będzinie, przy ul. Modrzejowskiej 44[43].
Tablica przodków
![]() | ||||||||||||||||
Praprapradziadkowie | ? | ? | Moszek Openhajm (1759–?) Gitla Szpira (1762–?) | Aron Sandzer (1767–29.03.1851) Cywia Malka Brauner (1768–4.09.1827) | ? | ? | ? | ? | ? | ? | ? | ? | ? | Herszla Gitler (1806–1890) Brandla Szaulowicz (1808–27.12.1848) | Wolf Wajnryb (1774–?) Gitla Wajnryb (1794–?) | Berek Fersztenfeld (1794–13.09.1842) Ruchla Laja Rozenryter (1798–30.12.1848) |
Prapradziadkowie | Haskiel Laskier Cylka Kohen | Icyk Openhajm (1803–6.06.1876) Chawa Sandzer (1806–30.12.1848) | ? | ? | ? | ? | Abram Frydler (1831–?) Wita Gitler (23.08.1830–?) | Szmelka Szmul Wajnryb (12.05.1834–?) Bajla Fersztenfeld (17.09.1829–?) | ||||||||
Pradziadkowie | Abram Manes Laskier (1827–1905) Chaja Malka Openhajm (20.10.1831–1908) | Lipa Zysman Sara Zysman | ? | Icyk Frydler (30.06.1855–1912) Ruchla Laja Wajnryb (6.07.1859–?) | ||||||||||||
Dziadkowie | Dawid Laskier (1872–1940) Golda Liba Zysman (1872–?) | Abram Chil Hampel Gitla Frydler | ||||||||||||||
Rodzice | Jakub Laskier (7.08.1900–4.07.1986) Dwojra Hampel (13.09.1904–1943) | |||||||||||||||
Rutka Laskier (12.06.1929–5.08.1943) |
Zobacz też
Uwagi
- ↑ a b c Według niepotwierdzonych zeznań więźniarki KL Auschwitz-Birkenau, Zofii Minc, która przeżyła obóz – Rutka zmarła w grudniu 1943 na skutek cholery, a następnie jej ciało zostało spalone w obozowym krematorium. Przebywający w tym czasie w obozie ojciec Rutki, Jakub Laskier, nigdy nie wspominał po wojnie, aby po dacie przybycia 5 sierpnia 1943 jego rodziny do obozu widział kiedykolwiek żonę, Rutkę lub Joachima, a zatem należy przypuszczać, że zginęli oni w dniu przybycia do obozu.
- ↑ Rodzeństwo Jakuba Laskiera to: Chaskiel Josef Laskier, Cylka Cesia Tzilka Abrahamsohn, Ester Rodal, Izrael Srul Laskier, Gustawa Gucia Rottner, Mania Miriam Zylberszac, Fiszel Efraim Laskier i Moniek Emanuel Laskier[5]
- ↑ 12 sierpnia 1942 doszło do największej akcji deportacyjnej z getta będzińskiego. Całą ludność żydowską zgromadzono wówczas na dwóch miejskich boiskach i po trwającej kilkanaście godzin selekcji, ponad 5000 osób, których uznano za najmniej nadających się do pracy przymusowej, wysłano na śmierć, przewożąc ich pociągiem ze stacji w Będzinie do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau. Rutka, uznana za przydatną, miała być wysłana do obozu pracy. Udało się jej jednak zbiec, skacząc z pierwszego piętra baraku, w którym czekała na transport (→ Skibiński 2013 ↓ ).
- ↑ Zofia Minc (ur. 3 marca 1929) pochodziła z Katowic. Jej rodzina po wybuchu II wojny światowej przeniosła się do Chełmna. Potem ukrywała się w Polsce, uciekając przed nazistami. Schronienia szukała w Krasnymstawie, Puławach, Piasku i Końskim pod Łodzią. W końcu trafiła do Sosnowca, a potem do Będzina. Pracowała w szopie, w zakładzie tekstylnym u Alfreda Rossnera. 16 grudnia 1943 wraz z matką została przetransportowana do obozu KL Auschwitz-Birkenau, gdzie poznała Rutkę. Udało jej się przeżyć obóz. Po wojnie trafiła do domu dziecka w Chorzowie (→ Jasińska 2017 ↓, s. 313).
- ↑ Minc podaje błędnie wiek Rutki.
- ↑ Paulina Linka Gold – urodzona w Będzinie. Dzieciństwo spędziła mieszkając przy ul. Sączewskiego. Najprawdopodobniej jedyna ocalona z okrucieństwa II wojny światowej, z klasy w której uczyła się Rutka. Zachowała pamiętnik z wpisami kolegów i koleżanek z klasy, w tym wpis Rutki. Po zamknięciu Gimnazjum Fürstenberga w Będzinie uczęszczała wraz z Rutką na tajne komplety. Ostatni raz widziała Rutkę na stadionie „Hakoach” 12 sierpnia 1942 podczas selekcji będzińskiej społeczności żydowskiej. Została wtedy zakwalifikowana do tzw. grupy 1A, z przeznaczeniem do robót przymusowych. W czasie istnienia getta będzińskiego pracowała przy szlifowaniu i politurowaniu mebli oraz drewna do wyrabiania skrzyni na ładunki wybuchowe. Od zagłady rodzina Linki Gold została uratowana dzięki podrobionym dokumentom, które zostały zrobione przez jej krewnego (stryja), który był bankierem zamieszkałym w Szwajcarii. Po zakończeniu wojny wyemigrowała do Wielkiej Brytanii, mieszkając w północnej części Londynu[10].
Przypisy
- ↑ a b c d Tumas-Matuszewska 2022 ↓, s. 7.
- ↑ a b c Rutka Laskier [online], geni.com [dostęp 2017-12-11] .
- ↑ Haskiel Laskier [online], geni.com [dostęp 2017-12-23] .
- ↑ a b c d Jasińska 2017 ↓, s. 311.
- ↑ Jakob Laskier [online], geni.com [dostęp 2020-04-22] .
- ↑ a b c d e f Laskier Rutka, [w:] Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN [online], sztetl.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ a b c d e f g h Jakub Laskier, [w:] Fundacja Brama Cukermana [online], bramacukermana.com [zarchiwizowane z adresu 2018-02-28] .
- ↑ Będzin – dom Rutki Laskier [online], straznicyczasu.pl, 14 września 2015 [zarchiwizowane z adresu 2021-08-05] .
- ↑ Gimnazjum Fürstenberga (ul. Teatralna 5), [w:] Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN [online], sztetl.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ a b c d MagdalenaM. Nowacka MagdalenaM., Odszukaliśmy Linkę Gold, przyjaciółkę będzińskiej Żydówki Rutki Laskier [online], sosnowiec.naszemiasto.pl, 14 kwietnia 2006 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ Będzin – dawne gimnazjum Furstenberga, [w:] Strażnicy Czasu [online], straznicyczasu.pl, 3 marca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2017-12-23] .
- ↑ a b Jasińska 2017 ↓, s. 312.
- ↑ a b Rutka Laskier: widziałam jak niemiecki żołnierz na ulicy wyrwał kobiecie dziecko i rzucił nim o latarnię... Niemcy mistrzowsko opanowali terror, wdolnymslasku.com, 5 maja 2018 [zarchiwizowane 2021-02-04] .
- ↑ Jasińska 2017 ↓, s. 327.
- ↑ a b Rutka nie będzie kobietą..., [w:] Biblioteka Gimnazjum nr 3 w Będzinie [online], bibliog3.wordpress.com, 13 maja 2012 [zarchiwizowane z adresu 2021-09-19] .
- ↑ Kowalska-Leder: Życie codzienne pod okupacją niemiecką w dziennikach dzieci żydowskich. (DOC) ↓.
- ↑ Kowalska-Leder: Okupacyjna codzienność w pisanych po polsku dziennikach dzieci Holokaustu. (PDF) ↓.
- ↑ Jasińska 2017 ↓, s. 321.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Pamiętnik Rutki Laskier, [w:] e-Izrael [online], izraelczyk.pl, 16 kwietnia 2013 [zarchiwizowane 2017-09-25] .
- ↑ a b c AnnaA. Rykulska AnnaA., Rutka Laskier – dramatyczna historia polskiej Anny Frank [online], twojezaglebie.pl, 16 października 2016 [zarchiwizowane z adresu 2020-10-27] .
- ↑ a b c MagdalenaM. Nowacka MagdalenaM., Pamiętnik będzińskiej Żydówki trafił do Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie [online], bedzin.naszemiasto.pl, 2 lipca 2007 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ a b MagdalenaM. Nowacka-Goik MagdalenaM., Pamiętnik Żydówki z Będzina, Rutki Laskier, poznaliśmy 10 lat temu, [w:] Dziennik Zachodni [online], plus.dziennikzachodni.pl, 4 listopada 2016 [zarchiwizowane z adresu 2017-12-22] .
- ↑ KatarzynaK. Domagała KatarzynaK., Radni żądają od Izraela: Oddajcie pamiętnik Rutki [online], bedzin.naszemiasto.pl, 8 lutego 2011 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ MarcinM. Zasada MarcinM., Bez pytania oddali pamiętnik Rutki Laskier, [w:] Dziennik Polski [online], dziennikpolski24.pl, 10 września 2008 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ AnnaA. Malinowska AnnaA., Ile jest wart pamiętnik z getta w Będzinie? Biegły nie był pewien, sąd uniewinnił, [w:] Gazeta Wyborcza [online], sosnowiec.wyborcza.pl, 6 września 2016 [dostęp 2018-06-02] .
- ↑ Laskier, Rutka (1929–1943), [w:] Katalog zbiorów polskich bibliotek naukowych NUKAT [online], nukat.edu.pl [dostęp 2017-12-11] (pol.).
- ↑ a b MagdalenaM. Nowacka MagdalenaM., Rutka Laskier na ekranie, czyli „gdyby istniał Bóg...” [online], dziennikzachodni.pl, 7 marca 2009 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ a b „Przywróćmy Pamięć” edycja 2008-2009, [w:] Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego [online], fodz.pl, 2008 [zarchiwizowane z adresu 2020-10-01] .
- ↑ MagdalenaM. Warchala MagdalenaM., Wyburzają dom Rutki Laskier w Będzinie. Ma zyskać nowe oblicze, [w:] Gazeta Wyborcza [online], katowice.wyborcza.pl, 28 września 2015 [dostęp 2017-12-23] .
- ↑ Spotkanie autorskie w Zamku Sieleckim. Historia Rutki Laskier w najnowszej powieści prof. Zbigniewa Białasa, rozdzienski.pl, 6 października 2016 [zarchiwizowane 2017-05-05] .
- ↑ Spotkanie z dr Zahavą Scherz - siostrą przyrodnią Rutki Laskier w Sosnowcu (film) [online], youtube.com, 6 października 2016 [dostęp 2018-06-04] .
- ↑ Dr Zahava Laskier Scherz, Rutka - moja siostra [online], partymap.pl, 7 października 2016 [dostęp 2018-06-03] .
- ↑ Spotkanie z Zahavą Laskier [online], pierwszeliceum.bedzin.pl, 7 października 2016 [dostęp 2018-06-03] [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ FUNDACJA CENTRUM KULTURY ŻYDOWSKIEJ IM. RUTKI LASKIER [online], rejestr.io [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] (pol.).
- ↑ UCHWAŁA NR XXXVII/282/2017 RADY MIEJSKIEJ BĘDZINA z dnia 13 czerwca 2017 r. w sprawie zmiany nazw ulic na terenie miasta Będzina. (PDF), [w:] Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego [online], bedzin.pl, 22 czerwca 2017 [zarchiwizowane 2017-09-25] (pol.).
- ↑ Będzin (ul. Rutki Laskier) (mapa) 1:6000 [online], pl.mapy.cz [dostęp 2017-12-11] .
- ↑ a b c MagdalenaM. Tarnowska MagdalenaM., Portret pamięciowy [online], teatralny.pl, 3 listopada 2017 [zarchiwizowane z adresu 2022-11-30] .
- ↑ Będzin: „Pamięć Rutki” nominowana do Złotej Maski [online], bedzin.naszemiasto.pl, 14 marca 2018 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ Wspomnienie Rutki Laskier w SCK [online], siemianowice.pl, 27 kwietnia 2018 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ AnnaA. Gumułka AnnaA., Zbigniew Białas pisze książkę o Rutce Laskier [online], dzieje.pl, 26 października 2017 [zarchiwizowane z adresu 2021-01-28] .
- ↑ MateuszM. Załęski MateuszM., Zbigniew Białas napisał książkę o Rutce Laskier. W maju premiera, [w:] Twoje Zagłębie [online], twojezaglebie.pl, 16 lutego 2018 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
- ↑ MagdalenaM. Nowacka-Goik MagdalenaM., „Rutka” Zbigniewa Białasa - „Spalą mnie...a ja jeszcze (..) nie umarłam, [w:] Dziennik Zachodni [online], plus.dziennikzachodni.pl, 19 maja 2018 [zarchiwizowane z adresu 2018-07-07] .
- ↑ Zbigniew Białas - Rutka [online], kiwiportal.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-02-24] .
Bibliografia
- ZbigniewZ. Białas ZbigniewZ., Rutka, wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2018, ISBN 978-83-7779-481-4, OCLC 1043044289 [zarchiwizowane z adresu 2020-08-08] (pol.).
- AnitaA. Jasińska AnitaA., Nieporadne jeszcze dźwięki. O materialności dziennika Rutki Laskier. (PDF), „Narracje o zagładzie”, Nr 3, Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach. Wydział Filologiczny, 2017, s. 313–334, ISSN 2450-4424, OCLC 1042466606 [zarchiwizowane z adresu 2021-01-17] (pol.).
- JustynaJ. Kowalska-Leder JustynaJ., Życie codzienne pod okupacją niemiecką w dziennikach dzieci żydowskich (DOC), [w:] Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Instytut Kultury Polskiej [online], wkj.ihuw.pl [zarchiwizowane z adresu 2017-12-22] .
- JustynaJ. Kowalska-Leder JustynaJ., Okupacyjna codzienność w pisanych po polsku dziennikach dzieci Holokaustu. (PDF), „Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja”, Nr 4, 2009, s. 39–61, ISSN 0867-0633, OCLC 998728378 [zarchiwizowane z adresu 2017-08-08] (pol.).
- IzabelaI. Tumas-Matuszewska IzabelaI., Tropami Rutki Laskier. (PDF), „Miesięcznik Społeczno-Kulturalny Śląsk”, Nr 4, Katowice: Górnośląskie Towarzystwo Literackie, 2022, s. 6–8, ISSN 1425-3917 [zarchiwizowane z adresu 2022-05-11] .
Linki zewnętrzne
- MagdalenaM. Nowacka MagdalenaM., Shoa. Pamiętnik Rutki, [w:] Forum Żydów Polskich [online], fzp.pl [zarchiwizowane 2011-10-28] (pol.).
- TomaszT. Grząślewicz TomaszT., Spacer śladami Rutki Laskier [online], ilikezaglebie.pl, 11 czerwca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2023-01-31] (pol.).
- Pamiętnik Rutki Laskier – Rutka pamiętnik Zagłady (film) [online], youtube.com [dostęp 2018-01-15] .
- CyrylC. Skibiński CyrylC., BĘDZIŃSKIE GETTO – PAMIĘTAMY, [w:] Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma [online], jhi.pl, 23 sierpnia 2013 [zarchiwizowane z adresu 2022-05-19] .
- Pamiętnik Rutki Laskier (monodram uczniów Gimnazjum nr 1 w Będzinie) (film) [online], youtube.com, 2012 [dostęp 2018-05-26] .
- Przewodnik po żydowskim Będzinie. (PDF), [w:] Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN [online], polin.pl [zarchiwizowane z adresu 2020-11-15] .
- AyalaA. Peretz AyalaA., Diary of a Teenage Girl: Rutka’s Notebook. (PDF), „Jerusalem Yad Vashem”, Nr 46, Yad Vashem, 2007, s. 6–7, OCLC 644101228 [zarchiwizowane z adresu 2020-08-17] (ang.).