Roman Melodos
diakon (kat.) święty mnich (praw.)[1] | |||
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | ok. 490 | ||
---|---|---|---|
Data śmierci | ok. 555 | ||
Czczony przez | |||
Wspomnienie | 1 października (kat.) | ||
|
Roman Melodos, Roman Pieśniarz, znany również, jako Roman Hymnograf[2][a], (łac. Roman Melodos, gr. Ῥωμανὸς [ὁ] Μελωδός[3], cs. Prepodobnyj Roman Sładkopiewiec; ur. ok. 490 r. w Emesie, obecnie Hims, zm. ok. 555) – święty mnich w Kościele prawosławnym oraz diakon i święty Kościoła katolickiego, wielki poeta religijny Cesarstwa Bizantyńskiego, autor kontakiów poświęconych świętom cerkiewnym, Matce Bożej i innym świętym, z których do naszych czasów przetrwało około osiemdziesięciu.
Życiorys
Roman Pieśniarz urodził się ok. 490 roku w syryjskiej Emesie[4] w rodzinie żydowskiej. W wieku młodzieńczym przyjął chrzest[5]. Po zdobyciu podstaw wykształcenia grecko-syryjskiego przeniósł się do Berytos, gdzie pogłębił wykształcenie klasyczne i znajomość retoryki. Po otrzymaniu święceń diakonatu około 515 roku przez trzy lata był kaznodzieją[6] w świątyni Zmartwychwstania Pańskiego[7]. Pod koniec panowania cesarza Anastazjusza I, przeniósł się do Konstantynopola i zamieszkał w klasztorze przy kościele Bogarodzicy (Theotόkos)[6] w dzielnicy Kyros[7].
W tym kościele miało miejsce przełomowe wydarzenie w jego życiu. Jak podaje Synaksarion, było to w wigilię Bożego Narodzenia, nie sprostawszy wyzwaniu chórzystów, aby zaśpiewał pieśń pochwalną na cześć Boga, Roman zaczął się modlić przed ikoną Matki Bożej i zasnął. We śnie zjawiła mu się Bogarodzica, podała mu zwój i poleciła, by go zjadł, co też uczynił[7][6]. Gdy się obudził, był już pierwszy dzień świąt. Roman wszedł na ambonę i zaśpiewał swój hymn – Dziewica rodzi dzisiaj Przedwiecznego... (gr. Ἡ Παρθένος σήμερον, τὸν ὑπερούσιον τίκτει), najbardziej popularną pieśń bożonarodzeniową w 18 strofach, śpiewaną do XII wieku przez dwa chóry w stołecznych kościołach Mądrości Bożej i św. Apostołów, która do dzisiaj należy do ulubionych kolęd greckich[8].
Dalsze jego losy nie są znane. Zmarł po 550 lub 555 roku[b], został pochowany w kościele Bogurodzicy, gdzie oddawano mu cześć w dniu 1 października. Wyniesiony na ołtarze, jest czczony zwłaszcza w Kościołach prawosławnych tradycji greckiej i w Apostolskim Kościele Ormiańskim[8][6]. Wspomnienie liturgiczne świętego Romana, w Kościele katolickim, obchodzone jest 1 października (według tradycji greckiej)[9]. Cerkiew prawosławna wspomina go 1/14 października[10], tj. 14 października według kalendarza gregoriańskiego.
Żywoty i ikonografia
Informacje o życiu Romana pochodzą z menologionu cesarza Bazylego II spod dnia 1 października (Cod. vat. 1313), z powstałego na przełomie X i XI wieku Kodeksu jerozolimskiego (Cod. jeros. 40) oraz z Żywota świętego Romana[7].
W ikonografii święty przedstawiany jest w liturgicznych szatach diakona, jako mężczyzna w średnim wieku z krótką brodą i zazwyczaj długimi, spadającymi na ramiona włosami. Przeważnie w prawej dłoni trzyma kadzidło, a w lewej otwartą ku sobie książkę do nabożeństw lub zwój z pierwszymi słowami hymnu: Dziewica rodzi dzisiaj Przedwiecznego...[11]
Charakter twórczości
Przez lata Roman był melodosem przy kościele Bogarodzicy na Kyros. Tłumaczenie tego słowa jako „pieśniarz” niewiele mówi[12]. Melodos był przede wszystkim kaznodzieją. Po zakończeniu czytania biblijnego Roman wchodził na ambonę umieszczoną pośrodku kościoła i intonował śpiewaną i wierszowaną homilię zwaną kontakionem[13]. Słowo kontákion oznaczało najpierw drążek, na który nawinięty był zwój, z którym melodos stawał przed wiernymi, później zwój pisma z pieśnią religijną, wreszcie samą pieśń religijną[14]. Stanąwszy przed słuchaczami Roman śpiewał najpierw „wstęp” (proojmion), mający formę modlitwy lub błagania, w którym zapowiadał temat homilii i wyjaśniał refren, który powtarzano chóralnie na końcu każdej recytowanej przez niego strofy[13].
Kontakion mógł mieć od 18 do 24 strof o stałej strukturze, biorąc pod uwagę liczbę sylab, miejsce akcentu w wersie, układ syntaktyczny. Historycznie rzecz ujmując, kontakia powstały z łączenia nierównozgłoskowych tropariów – krótkich pieśni liturgicznych wplatanych między lekcje Ewangelii. Strofy kontakionu nazywano dlatego tropariami albo częściej òjkoj. Pierwsza strofa, allometryczna, nosiła nazwę kukúllion (czapka, kaptur)[14]. Kolejne naśladowały układ kukúllionu. Każdą strofę kończył refren (efymnion), najczęściej taki sam dla uzyskania poetyckiej jednolitości, zwieńczony aklamacją: „alleluja” lub „hosanna”. Początkowe litery strof tworzyły akrostych – imię autora, często poprzedzone słowem „pokorny”[13]. Szczególnie ulubioną strofę kontakionu, hirmos (hejrmόs), poeta przenosił jako pierwszą strofę do nowo tworzonego kontakionu. Kontakia skomponowane na podstawie kilku hirmosów określano nazwą idomela[12].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Romanos_the_Melodist_%28Menologion_of_Basil_II%29.jpg/250px-Romanos_the_Melodist_%28Menologion_of_Basil_II%29.jpg)
Roman odziedziczył tę formę wyrazu poetyckiego po swoich poprzednikach z końca V wieku. Kontakia miały charakter liryczno-dramatyczny, posiadały również partie narracyjne, ponieważ często stanowiły rodzaj katechezy. Melodos ozdabiał je figurami retorycznymi: apostrofami, pytaniami, ozdobnikami krasomówczymi. Często zawierały partie dialogowe, a czasem całe były pełnym ekspresji dramatycznej dialogiem[12]. Przykładem może być kontakion Romana przeznaczony na Piątek Męki Pańskiej, będący dialogiem Matki Bożej z Synem. Maryja mówi do Jezusa: Dokąd zdążasz Synu? / Dlaczego tak szybko kończysz bieg swego życia? / Nigdy nie przypuszczałam Synu, że zobaczę Cię w takim stanie / i nigdy nie wyobrażałam sobie, że do takiego stopnia posuną się w swej złości niegodziwi ludzie / by podnieść na Ciebie rękę wbrew wszelkiej sprawiedliwości. Na co Jezus odpowiada: Dlaczego płaczesz moja Matko? (…) Czyż nie powinienem cierpieć? Czy nie powinienem umrzeć? / Jakże mógłbym zbawić Adama?. Pociesza swą matkę, przypomina jej o swej roli w dziejach zbawienia: Odsuń się Matko, odsuń od siebie Twoje cierpienie: / nie przystoi Ci zawodzenie, ponieważ zostałaś nazwana »łaski pełną« (Maryja u stóp krzyża 1-2; 4-5)[15].
Spuścizna literacka
Według legendy Roman napisał w ciągu swego życia około 1000 kontakiów. Z jego obfitej twórczości zachowało się do czasów obecnych 88 utworów[c], jednak autentyczność niektórych jest sporna. 34 zachowane kontakia (największa grupa) traktują o Chrystusie. Należą do nich utwory: O Zmartwychwstaniu, Na Sąd Ostateczny, Do Marii Panny pod Krzyżem, O zdradzie Judasza, Do Czterdziestu Męczenników. Wiele kontakiów jest poświęconych uroczystościom świątecznym roku kościelnego, postaciom patriarchów, proroków, świętych Starego i Nowego Zakonu, przypowieściom ewangelicznym, żywotom męczenników. Spotykane są utwory nawiązujące do homilii Ojców Kościoła, zwłaszcza Grzegorza z Nazjanzu, Grzegorza z Nyssy, Efraima, Bazylego Wielkiego, Bazylego z Seleucji. Nie brak również polemik z herezjami oraz ataków na kult pogański, być może związanych z zamknięciem Akademii Platońskiej[16].
Roman Pieśniarz jest też uważany przez większość badaczy za twórcę pieśni do Matki Bożej Akáthistos Hýmnos – najznakomitszego zabytku liturgii bizantyńskiej. Utwór składa się z 24 strof i jest poprzedzony wstępem, który właściwie tworzy dwunastowersową pieśń, troparion, zakończoną aklamacją Witaj (chájre). Strofy tworzą akrostych alfabetyczny, co oznacza, że każda zaczyna się kolejną z 24 liter alfabetu greckiego. Każda z 12 strof parzystych liczy 8 wersów, zawierających w sumie 62 zgłoski i kończy się aklamacją: Alleluja. Strofy nieparzyste liczą sobie po 16 wersów, są podzielone na 28 szeregów o 212 zgłoskach i kończą się aklamacją: Witaj, Panno niepoślubiona!. Strofy nieparzyste składają się z kilkuwersowego wprowadzenia i 12 wersowej litanii, pozdrowienia (chajretismòj), zaczynającego się od słowa Witaj. Pierwsza część hymnu mówi o tajemnicy Wcielenia, o Zwiastowaniu, narodzinach i dzieciństwie Jezusa, ucieczce do Egiptu, druga jest lirycznym uwielbieniem Chrystusa i Jego Matki[16].
Tematyka twórczości
Głównym tematem twórczości Romana jest jedność działania Bożego w dziejach, objawiająca się w harmonii pomiędzy stworzeniem a historią zbawienia, pomiędzy Starym i Nowym Testamentem. Innym ważnym tematem jest ciągłość, jaka istnieje, dzięki Duchowi Świętemu, pomiędzy Chrystusem, który wstąpił do nieba, a apostołami, tworzącymi Kościół, o których mówi: mocą boską zdobyli wszystkich ludzi; / wzięli Chrystusowy krzyż niczym pióro, / posługiwali się słowami niczym siecią i dzięki nim złowili świat, / Słowo było dla nich niczym zaostrzony haczyk, / przynętą stało się dla nich / ciało Władcy wszechświata (Pięćdziesiątnica 2;18)[17].
Medytując nad osobą Chrystusa Roman podkreśla, że jest On prawdziwym człowiekiem i prawdziwym Bogiem, jedną osobą, syntezą stworzenia i Stwórcy. Chrystus był człowiekiem, ale był również Bogiem, /, ale nie podzielonym na dwoje: jest Jednym, Synem Ojca, który jest Jeden (Męka 19). Roman Melodos pozostaje też głęboko związany z Matką Bożą – jej zawdzięcza dar poetycki, wspomina ją na końcu prawie wszystkich hymnów i jej dedykuje swoje najpiękniejsze utwory: Boże Narodzenie, Zwiastowanie, Boskie Macierzyństwo, Nową Ewę[18].
W swoim nauczaniu moralnym nawiązuje do Sądu Ostatecznego (Dziesięć panien). Prowadzi słuchaczy do konfrontacji z prawdą o sprawiedliwym Sędzi i zachęca do nawrócenia. W Weselu w Kanie i Dziesięciu pannach podkreśla pierwszeństwo miłości przed wstrzemięźliwością[18]: dziesięć panien posiadało cnotę nienaruszonego dziewictwa, / w przypadku pięciu ta trudna próba okazała się bezowocna. / Inne zajaśniały dzięki lampom miłości do ludzkości, / dlatego Oblubieniec je zaprosił (Dziesięć panien 1)[19].
Artyzm i język
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Pokrov_%281642%2C_Sobor_Vas._Blazh%29_detail_01.jpg/220px-Pokrov_%281642%2C_Sobor_Vas._Blazh%29_detail_01.jpg)
Utwory Romana odznaczają się niezwykle kunsztowną formą. Poeta dzieli wersy na równomierne szeregi, wykazuje niezwykłą inwencję w budowie zwrotek, łączy je w wielopiętrowy układ, w którym troparia tworzą kontakia, a te wieloczęściowe hymny. Posługuje się zróżnicowanymi formami: narracją, liryką, dialogiem, dramatem; różnorodnymi środkami wyrazu: sięga po śmiałe porównania, antytezy przeplatane sentencjami, stopniowanie napięcia dramatycznego, refleksje dogmatyczne, polemikę, nauki moralne[20].
W twórczości swojej używa bogatego, obrazowego języka potocznego, żywej koine bizantyńskiej VI wieku, nieco uwznioślonej poprzez zapożyczenia z greki klasycznej i hebrajskiego biblijnego[20]. Przykładem obrazowości jego języka może być fragment kontakionu Ofiarowanie w świątyni, w którym nazywa Pana Jezusa: źródłem, które nie parzy i światłem przeciw ciemnościom i mówi Pałam pragnieniem trzymania Cię w dłoni jak lampę; / kto bowiem nosi latarnię pośród ludzi jest oświetlany, nie parząc się. / Oświeć mnie zatem, Ty który jesteś niegasnącą Lampą (Ofiarowanie w świątyni 8). W jednym z utworów prosi uczyń jasnym mój język, o mój Zbawco, otwórz moje usta, /, a po ich napełnieniu przeszyj moje serce, by moje czyny / były zgodne z moimi słowami (Posłannictwo apostołów 2)[17].
Znaczenie
Artystyczna forma kontakionu wykształciła się pod koniec V wieku. W VI stuleciu tworzyli kontakia: cesarz Justynian I, Anastazy Kyriak, święta Marta, matka świętego Symeona Słupnika Młodszego. Do prawdziwego rozkwitu doprowadził jednak ten gatunek literacki dopiero Roman Pieśniarz[12]. Ten niezwykły wybuch poetyckiego talentu u początków poezji bizantyńskiej bywa porównywany z pojawieniem się Homera u zarania literatury greckiej czy Dantego u początków literatury włoskiej[8]. Po Romanie nie było już w poezji bizantyńskiej innych równie wybitnych twórców kontakiów, pod koniec VII wieku wraz z twórczością Andrzeja z Krety pojawił się nowy gatunek literacki – kanon[21].
Jedni widzą w Romanie najwybitniejszego poetę bizantyńskiego[22], inni najwybitniejszego bizantyńskiego hymnografa[23]. Roman bywa też porównywany do najwybitniejszych twórców liryki chóralnej starożytności: Pindara (518-446) – mistrza liryki chóralnej Grecji epoki klasycznej i Prudencjusza (348-ok. 405) hiszpańskiego twórcy łacińskich, i horacjańskich zarazem, hymnów chrześcijańskich[20].
Patriarcha Eutymiusz powiedział o nim[11]:
Nie znając Pisma był mędrcem znakomitszym od wielu uczonych.
Publikacje wydane w języku polskim
- Roman Melodos, Akatyst, przeł. M. Bednarz, wyd.4, Warszawa 1991.
- Hymn Akathistos, przeł. Wojciech Kania, Tarnów 1982. Głos tradycji t.3.
- Hymnos Akathistos, przeł. M. Bednarz, w: Niepokalana, Hymn Akatyst, O matko kocham Cię, Niepokalana, Kraków 1937, s. 20-53.
- Roman Melodos, Hymn na Boże Narodzenie, przeł. Marek Starowieyski, „Tygodnik Powszechny”, 24-31 XII 1978.
- św. Roman Melodos, Hymn na Boże Narodzenie, w: Verbraken Patrick – Pierre Dom OSB, Starowieyski Marek Ks., Ojcowie Kościoła. Panorama patrystyczna, Warszawa 1991, Wyd. Archidiecezji Warszawskiej, s. 196-202.
- św. Roman Piewca, Hymn na Boże Narodzenie, Hymn Akathistos, przeł. Ks. Marek Starowieyski, Wojciech Kania, w: Pieszczoch Szczepan ks., Patrologia, t.2: Ojcowie mówią, Gniezno 1994, s. 236-238.
- Roman Melodos, Hymn o Zmartwychwstaniu, przeł. Marek Starowieyski, „Tygodnik Powszechny”, 18 IV 1976.
- Roman Melodos, Hymny (wybór), Muza Chrześcijańska, t.3: Poezja grecka i bizantyńska, wstęp i opracowanie Marek Starowieyski, przekład zbiorowy, Kraków 1985, Znak, s. 164-174. Ojcowie Żywi t.12.
- Roman Melodos, Modlitwa do Chrystusa i jego Matki, w: Literatura bizantyńska, wybór tekstów, układ i tłum. Jan Birkenmajer, Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskigo, Antologia, t. 6, cz.2, Warszawa 1933, s. 853-854.
- Roman Melodos, Modlitwa do Chrystusa i jego Matki, przeł. Jan Birkenmajer, w: Światła ekumeny. Antologia patrystyczna, oprac. Andrzej Bober, Kraków 1965, s. 514-516.
- Roman Melodos, Pieśń o Bożym Narodzeniu, przeł. Jan Birkenmajer, w: Światła ekumeny. Antologia patrystyczna, oprac. Andrzej Bober, Kraków 1965, s. 513-513.
- Roman Melodos, Pieśń o Bożym Narodzeniu, w: Literatura bizantyńska, wybór tekstów, układ i tłum. Jan Birkenmajer, Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskigo, Antologia, t. 6, cz.2, Warszawa 1933, s. 706.
Zobacz też
Uwagi
- ↑ „Roman Melodos (Pieśniarz)” jest u Jurewicza (s. 85), „Roman Melodos, Roman Pieśniarz” w Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN (Wyd. PWN, 1996, t. 5, s. 559), w Księdze imion i świętych H. Frosa i F. Sowy – „Roman Melodos (Pieśniarz)” (WAM, 2005, t. 5, s. 101), podobnie jest u R. Browninga w Bizancjum (PIW, 1997, s. 42 in.), u T. Gregory'ego w Historii Bizancjum jest „Roman Melodos” (Wyd. U. Jagiellońskiego, 2008, s. 145). U Benedykta XVI w Mistrzach duchowych jest „Roman Pieśniarz (Melodos)”. U E. Smykowskiej w Ikonie. Małym słowniku – „Roman Pieśniarz” (Verbinum, 2002, s. 8). W Słowniku pisarzy antycznych – „Roman Pieśniarz”, choć pisarz został umieszczony pod transkrybowanym z greki hasłem: „Romanos ho Melodos” (Wiedza Powszechna, 1982, s. 402). Wincenty Zaleski w Świętych na każdy dzień ma „Romana Hymnografa” (Wydawnictwo Salezjańskie, 2007, s. 873). U Cyrila Mango jest „Roman Melodes” (s. 66), jako formę oboczną podaje ją też Zaleski. Haussig nazywa go po prostu „Romanem”.
- ↑ O. Jurewicz mówi o śmierci Romana po 550 roku (Historia literatury bizantyńskiej, s. 88), Benedykt XVI (Mistrzowie duchowi, s. 37) oraz H. Fros i F. Sowa (Księga imion i świętych, t. 5, s. 101) – ok. 555 roku.
- ↑ O. Jurewicz mówi o 88 zachowanych kontakiach (Historia literatury bizantyńskiej, s. 88), Benedykt XVI o 89 (Mistrzowie duchowi, s. 37), H. Fros i F. Sowa (Księga imion i świętych, t. 5, s. 101), W. Zaleski (Święci na każdy dzień, s. 874) i M. Starowieyski (Słownik pisarzy antycznych) – o 85, z tym że Starowieyski uznaje za autentyczne jedynie 10 utworów, podczas gdy Zaleski – 60.
Przypisy
- ↑ Kategorie i tytuły świętych prawosławnych.
- ↑ Diakonat – Serwis informacyjny, święci i błogosławieni.
- ↑ Roman Melodos, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2009-11-07] .
- ↑ Benedykt XVI 2009 ↓, s. 36.
- ↑ Haussig 1969 ↓, s. 234.
- ↑ a b c d Benedykt XVI 2009 ↓, s. 37.
- ↑ a b c d Jurewicz 1984 ↓, s. 87.
- ↑ a b c Jurewicz 1984 ↓, s. 88.
- ↑ Roman Hymnograf – interia.pl.
- ↑ Podwójne datowanie.
- ↑ a b Św. mnich Roman Pieśniarz na cerkiew.pl (oprac. Jarosław Charkiewicz).
- ↑ a b c d Jurewicz 1984 ↓, s. 85.
- ↑ a b c Benedykt XVI 2009 ↓, s. 38.
- ↑ a b Jurewicz 1984 ↓, s. 84.
- ↑ Benedykt XVI 2009 ↓, s. 39.
- ↑ a b Jurewicz 1984 ↓, s. 89.
- ↑ a b Benedykt XVI 2009 ↓, s. 40.
- ↑ a b Benedykt XVI 2009 ↓, s. 41.
- ↑ Benedykt XVI 2009 ↓, s. 42.
- ↑ a b c Jurewicz 1984 ↓, s. 91-92.
- ↑ Jurewicz 1984 ↓, s. 121-122.
- ↑ Haussig 1969 ↓, s. 52.
- ↑ Mango 1997 ↓, s. 89.
Bibliografia
- Benedykt XVI, Mistrzowie duchowi. Ojcowie i pisarze pierwszego tysiąclecia, Poznań: W drodze, 2009, ISBN 978-83-7033-717-9 .
- H. W. Haussig: Historia kultury bizantyńskiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
- Oktawiusz Jurewicz (red.), Encyklopedia kultury bizantyńskiej, wyd UW, Warszawa 2002, s. 424.
- O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01422-X.
- C. Mango: Historia Bizancjum. Gdańsk: Wydawnictwo Marabut, 1997. ISBN 83-85893-91-1.
- Św. mnich Roman Pieśniarz na cerkiew.pl (oprac. Jarosław Charkiewicz).
- R. J. Schork. Typology in the Kontakia of Romanos. „Studia Patristica”. 6 (1962 /Papers presented to the Third International Conference on Patristic Studies held at Christ Church, Part IV Theologica, Augustiniana, Oxford, 1959, ed. F. L. Cross/), s. 210-220. Berlin: Academie-Verlag.
Linki zewnętrzne
- Roman Melodos (Pieśniarz) – katecheza Benedykta XVI z 21 maja 2008
- ISNI: 0000000079762331
- VIAF: 198679898, 324145857894323020803, 340159474182727661543, 316936127, 38160789577502680796, 494144647704308955772, 52151776765018011943
- LCCN: n50082733
- GND: 118791087
- NDL: 00819825
- LIBRIS: rp356l4953hg1b1
- BnF: 12157743j
- SUDOC: 067720056
- SBN: VIAV089845
- NLA: 35833295
- NKC: xx0030996
- BNE: XX935572
- NTA: 06880699X
- BIBSYS: 95004533
- Open Library: OL270912A
- PLWABN: 9810551399005606, 9810577042505606
- NUKAT: n97085192
- J9U: 987007336585405171
- CANTIC: a10149090
- NSK: 000536543
- CONOR: 206586211
- ΕΒΕ: 28566
- LIH: LNB:DDOH;=xs
- PWN: 3968611
- Britannica: biography/Romanos-Melodos
- Treccani: romano-il-melode
- Universalis: romanos-le-melode
- SNL: Romanos