Róża karolińska
![]() | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj | |||||
Gatunek | róża karolińska | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Rosa carolina L. Sp. Pl. 1: 492. 1753[3] | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Rosa_carolina_2017-05-23_1394.jpg/220px-Rosa_carolina_2017-05-23_1394.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Rosa-carolina-fruits.jpg/220px-Rosa-carolina-fruits.jpg)
Róża karolińska[6] (Rosa carolina L.) – gatunek krzewu należący do rodziny różowatych. Zasięg obejmuje wschodnią i środkową część Ameryki Północnej, na zachodzie po Ontario w Kanadzie, Minnesotę, Nebraskę i Teksas w Stanach Zjednoczonych oraz północno-wschodni Meksyk[7][4][5]. Do Europy został sprowadzony w 1726[8]. W Polsce gatunek ten odnotowany został po raz pierwszy w uprawie w 1813 w ogrodzie Stanisława Wodzickiego w Niedźwiedziu pod Krakowem[8], kolejna introdukcja nastąpiła w drugiej połowie XX wieku[9]. Współcześnie określany jest jako zadomowiony kenofit, wkraczający do zbiorowisk półnaturalnych i naturalnych[9].
Krzewy te są uprawiane jako ozdobne[10]. Ze względu na rozłożysty pokrój i tworzenie odrostów róża ta polecana jest do nasadzeń jako okrywowa[11]. Poza tym jej walorem jest też to, że jest atrakcyjna dla pszczół[10], motyli i ptaków[12]. Menomini z Wisconsin używali owoców rzekomych tego gatunku jako lekarstwa na problemy układu trawiennego[5]. Owoce szupinkowe są jadalne, ale wymagają oczyszczenia z drażniących włosków[10].
Epitet gatunkowy utworzony został w nawiązaniu do Karoliny Południowej lub Północnej[13][12].
Morfologia
- Pokrój
- Mało zwarty krzew o pędach rozpościerających się, rzadziej wzniesionych, osiągających od 0,3 do 1, rzadziej do 1,3 m wysokości. Pędy są nagie, na starszych kora ma barwę czerwonobrązową. Kolce szydlaste różnej wielkości – grubsze pod przylistkami, poza tym mniejsze i igiełkowate rzadkie lub gęste[5][6].
- Liście
- Zwykle do 10 cm długości, rzadziej do 16 cm, nieparzysto pierzasto złożone. U nasady z przylistkami osiągającymi od 1 do ok. 2 cm długości i 2–3 mm szerokości, z uszkami nieco rozszerzonymi. Przylistki nagie, rzadziej omszone i ogruczolone, całobrzegie lub delikatnie piłkowane, bez gruczołków lub z gruczołkami. Ogonek liściowy i oś liścia naga, rzadko omszona, czasem z drobnymi kolcami do 3 mm długości i kilkoma kolcami igiełkowatymi. Listków zwykle jest 5–7 (rzadko 3 lub 9), mają one kształt jajowaty do lancetowatego, osiągają do 5 cm długości i 1–3 cm szerokości. Blaszka listków u nasady jest zbiegająca, na wierzchołku ostra, rzadziej stępiona, z brzegiem pojedynczo lub podwójnie piłkowanym, na szczycie ząbków czasem z gruczołkami. Blaszki cienkie zielone, matowe (rzadko z wierzchu nieco błyszczące), od spodu jaśniejsze, nagie, rzadziej omszone, czasem też z gruczołkami[5].
- Kwiaty
- Zebrane po 1–3 (rzadko do 6) w baldachogrona. Szypułki cienkie, bez włosków, ale zwykle ogruczolone rzadziej lub gęściej. Szypułki są wzniesione, osiągają do ok. 2 cm długości. Przysadki są dwie, lancetowate, o długości od 10 do 17 mm i szerokości do 4 mm, całobrzegie, zwykle bez gruczołków, z rzadkimi włoskami. Hypancjum jajowate lub kuliste o średnicy i wysokości ok. 5 mm, bez włosków, ale pokryte rzadziej lub gęściej gruczołkami. Działki kielicha odgięte lub rozpostarte, lancetowate, o długości do ok. 2 cm i szerokości do ok. 5 mm, całobrzegie lub pierzasto klapowane, od wewnątrz mniej lub bardziej gęsto owłosione i czasem ogruczolone. Korona kwiatu osiąga od 3 do 5,5 cm średnicy. Płatki w pojedynczym okółku, różowe, o długości do 24 mm i szerokości do 19 mm. Pręciki bardzo liczne (ok. 105). Owocolistków jest od 32 do 46. Szyjki słupków wystają na 1 mm ponad orficjum o średnicy do 2 mm[5].
- Owoce
- Niełupki osiągające do 5 mm długości i 3 mm średnicy. Zebrane są po 2–6 (rzadko nieco więcej) wewnątrz czerwonego lub pomarańczowoczerwonego (po dojrzeniu), kulistego lub elipsoidalnego owocu pozornego o długości i średnicy wynoszącej od 6–7 do 14–15 mm. Działki kielicha początkowo odgięte lub rozpostarte, szybko odpadają w trakcie dojrzewania owocu[5].
- Gatunki podobne
- Do róż o różowych płatkach, zielonych liściach, ciemnoczerwonych pędach, z niełupkami skupionymi tylko na dnie hypancjum i z szyjkami słupków owłosionymi, tworzącymi dużą i siedzącą główkę należy także północnoamerykańska róża wirginijska R. virginiana. Różni się ona tym, że rozwija kwiaty tylko na krótkopędach 2–3 letnich (karolińska także na szczytach długopędów); jest większa (dorasta 2 m wysokości); liście ma błyszczące z wierzchu a nie matowe; przylistki szersze (4–9 mm), działki dłuższe (2–4 cm); igły w międzywęźlach tęgie, często zagięte i rozszerzone u nasady[5][6].
Biologia i ekologia
Nanofanerofit[6]. W naturze rośnie w zaroślach, w widnych lasach, na ich skrajach i polanach, wzdłuż brzegów strumieni, w wąwozach, na przydrożach, pod liniami wysokiego napięcia[5], subsp. subserrulata także na siedliskach suchych, na terenach skalistych, na preriach[5]. Na terenach wyżej położonych róże te rosną do rzędnej 1100 m n.p.m.[5] Kwitną od końca maja[5]–czerwca[6] do sierpnia, czasem we wrześniu[6][5].
Systematyka
Gatunek należy do sekcji Cinnamomeae de Candolle ex Seringe podrodzaju Rosa w obrębie rodzaju róża Rosa z rodziny różowatych Rosaceae[5].
Róża karolińska powstała jako utrwalony mieszaniec (allotetraploid)[5] diploidalnych gatunków – róży labradorskiej Rosa blanda i róży błotnej Rosa palustris[14].
W obrębie gatunku wyróżnia się trzy podgatunki[5]:
- R. carolina subsp. carolina (podgatunek nominatywny) – pędy rozpostarte, rzadko wzniesione, kolce w parach przy nasadach liści, poza tym rzadkie lub brak ich wcale – głównie wschodnia część Ameryki Północnej,
- R. carolina subsp. subserrulata W.H. Lewis – pędy tęgie, prosto wzniesione, kolce liczne, różnej wielkości, poza parami w węzłach, także w międzywęźlach – głównie środkowa część USA,
- R. carolina subsp. mexicoensis W.H. Lewis – północno-wschodni Meksyk.
Do mieszańców tworzonych przez ten gatunek należą:
- R. blanda Aiton × R. carolina L. – Rosa ×gilmaniana W.H. Lewis[15],
- R. arkansana Porter × R. carolina L. – Rosa ×medioccidentis W.H. Lewis[5],
- R. virginiana Mill. × R. carolina L. – Rosa ×novae-angliae W.H. Lewis[5].
Uprawa
Róża ta uprawiana może być w strefach mrozoodporności od 4 do 9[12]. Wymaga stanowisk słonecznych lub w półcieniu, gleb przepuszczalnych. Dobrze znosi susze, ale lepiej rośnie regularnie podlewana[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-12-17] (ang.).
- ↑ a b Rosa carolina L.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ a b Rosa carolina L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Rosa carolina Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ a b c d e f Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 225. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Rosa carolina L.. [w:] PLANTS Database [on-line]. USDA.gov. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ a b Janusz Hereźniak: Amerykańskie drzewa i krzewy na ziemiach polskich. W: Maria Ławrynowicz, A. Urszula Warcholińska (red.): Rośliny pochodzenia amerykańskiego zadomowione w Polsce. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 1992, s. 97-150.
- ↑ a b Barbara Tokarska Guzik i in.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 153. ISBN 978-83-62940-33-2.
- ↑ a b c d David Taylor: Carolina Rose (Rosa carolina L.). [w:] Plant of the Week [on-line]. US Forest Service, USDA. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ Klaus-Jurgen Strobel: Róże. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2010, s. 157. ISBN 978-83-258-0271-4.
- ↑ a b c Rosa carolina. [w:] Plant Finder [on-line]. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2020-12-17].
- ↑ William T.W.T. Stearn William T.W.T., Stearn's Dictionary of Plant Names for Gardeners, London: Cassell, 2004, s. 83, ISBN 978-0-3043-6469-5 .
- ↑ Joly Simon; Bruneau Anne. Delimiting Species Boundaries in Rosa Sect. Cinnamomeae (Rosaceae) in Eastern North America. „Systematic Botany”. 32, 4, s. 819-836, 2007. DOI: 10.1600/036364407783390863.
- ↑ Walter H. Lewis. Nomenclatural Novelties in Rosa (Rosaceae) subgenus Rosa Recognized in North America. „Novon: A J. for Botanical Nomenclature”. 25, 1, s. 22-46, 2016. DOI: 10.3417/2016018.
- BioLib: 218197
- EoL: 633259
- Flora of North America: 242417147
- GBIF: 3006171
- identyfikator iNaturalist: 129196
- IPNI: 731982-1
- ITIS: 24808
- NCBI: 74638
- Plant Finder: 286457
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): rjp-6025
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:731982-1
- Tela Botanica: 121953
- identyfikator Tropicos: 27801137
- USDA PLANTS: ROCA4
- CoL: 4TCZZ