Puszczyk mszarny
Strix nebulosa[1] | |||||
J.R. Forster, 1772 | |||||
![]() | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Typ | strunowce | ||||
Podtyp | kręgowce | ||||
Gromada | ptaki | ||||
Podgromada | Neornithes | ||||
Infragromada | ptaki neognatyczne | ||||
Rząd | sowy | ||||
Rodzina | puszczykowate | ||||
Podrodzina | puszczyki | ||||
Rodzaj | Strix | ||||
Gatunek | puszczyk mszarny | ||||
| |||||
Podgatunki | |||||
| |||||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||||
![]() najmniejszej troski | |||||
Zasięg występowania | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
|
Puszczyk mszarny[4], sowa mszarna (Strix nebulosa) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny puszczykowatych (Strigidae), zamieszkujący tajgę na północy Europy, Azji i Ameryki Północnej. Osiadły, ale w razie niedostatku pokarmu może koczować lub podejmować wędrówki. Gatunek długowieczny. W niewoli dożywa nawet 40 lat[5], jest obok puchacza wirginijskiego najdłużej żyjącą sową i jednym z najdłużej żyjących ptaków drapieżnych. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Podgatunki
Wyróżnia się dwa podgatunki Strix nebulosa[6][7]:
- Strix nebulosa lapponica – występuje na terenach północnych Europy i Azji, charakterystyczna duża okrągła szlara. Nieznacznie większy od Strix nebulosa nebulosa.
- Strix nebulosa nebulosa – występuje na północy kontynentu północnoamerykańskiego, mniejsza szlara ze słabiej wyróżnionymi prążkami niż u Strix nebulosa lapponica, nieznacznie też od niego mniejszy. Smukła budowa ciała.
Proponowany podgatunek elisabethae, opisany z gór Chentej w północnej Mongolii, został zsynonimizowany z lapponica[7]. Opisany w 2014 roku podgatunek yosemitensis uznano za synonim nebulosa, choć jego ważność wymaga dalszych badań[6].
Charakterystyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Bartkauz_0504025_w_%2Beye.jpg/220px-Bartkauz_0504025_w_%2Beye.jpg)
- Wygląd zewnętrzny
- Duża sowa, wielkości zbliżonej do puchacza bengalskiego, ale mniejsza od puchacza zwyczajnego. Skrzydła i ogon długie i zaokrąglone. W upierzeniu brak dymorfizmu płciowego, jednak samice większe od samców. Głowa duża, okrągła. Szlara kolista, duża, przy oczach i dziobie czarna z jasnymi półksiężycami między oczyma. Pozostała część jasnoszara z drobnymi, ciemnymi, koncentrycznymi pręgami, przypominającymi nieco słoje drzewa. Oczy żółte, stosunkowo małe, dziób żółty. Podbródek czarny. Pióra na wierzchu ciała ciemne z nieregularnymi szarymi i brudnobiałymi plamami. Pióra na spodzie ciała białe, z delikatnie zaznaczonym poprzecznym rysunkiem i ciemnymi, podłużnymi plamami wzdłuż stosin. Sterówki i lotki w kolorze brązowym z jasnymi – od białych po kremowe – plamami. Nogi silnie opierzone. Strix nebulosa lapponica pod względem budowy ciała nieznacznie większy niż Strix nebulosa nebulosa, ma również większą okrągłą szlarę.
- Rozmiary
- długość ciała ok. 65–70 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 140–145 cm
- Masa ciała
- ok. 900–1200 g
- Głos
- Głos terytorialny: niskie, głuche „hu” dość szybko powtarzane w seriach po 8–12 razy. Samica może odzywać się podobnie jak samiec (ale bardziej ochryple) lub, częściej, głosem kontaktowym – wysokim, piszczącym „kje”. Samce są aktywne głosowo głównie w sezonie lęgowym (od lutego do lipca), a w ciągu doby – o świcie i zmierzchu. Poza sezonem lęgowym ciche. Na intruza zbliżającego się do gniazda reagują kłapaniem dzioba i alarmowym „huch huch huch”. Młode osobniki wydają inne dźwięki.
- Zachowanie
- Aktywny głównie o zmierzchu i o świcie, a zimą i podczas wychowywania młodych (w czerwcu) – również w dzień. Odpoczywa wtedy w środku nocy. Lot spokojny, z powolnymi uderzeniami skrzydeł (podobnie jak czapla). Całkowicie niepłochliwy, ale przy gnieździe może być agresywny i niebezpieczny dla człowieka, zwłaszcza w okresie lęgowym. Silnie rozwinięty terytorializm. Podczas lęgów nie toleruje innych ptaków swojego gatunku.
- Długość życia
- W stanie dzikim kilkanaście (do 20) lat. W hodowli dożywa nawet 40 lat, co jest czasem wyjątkowo długim i czyni go jedną z najdłużej żyjących sów[5][8]. Pod tym względem czasami dorównuje mu puchacz wirginijski[9].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Strix_nebulosa_%28Chouette_lapone%29_-_393.jpg/240px-Strix_nebulosa_%28Chouette_lapone%29_-_393.jpg)
Występowanie
Strefa tajgi od Norwegii do pacyficznych wybrzeży Syberii i Sachalinu, na południu po północną Mongolię i północno-wschodnie Chiny, a także północna część Ameryki Północnej (Alaska, Kanada i zachodnie USA)[7][10]. Osobna populacja, oddalona o około 400–500 km od głównego zasięgu, znajduje się na ukraińskim i białoruskim Polesiu; z niej pochodzą osobniki od 2010 roku gniazdujące w Polsce[11].
W Polsce po 1945 roku obserwowano rzadko zalatujące ptaki z białoruskiej części Puszczy Białowieskiej, rzadko spotykany tam do dziś. W 2008 roku zaobserwowany został na Śląsku[12][13], a w roku 2010 doszło do stwierdzenia pierwszych w kraju lęgów w Lasach Sobiborskich na Polesiu Lubelskim[14]; w roku 2012 gniazdowało na tym terenie już co najmniej 8 par[12], gatunek ten gniazdował tam także w roku 2013[15]. Ze względu na coraz częstsze przypadki lęgów puszczyka mszarnego w Polsce prognozuje się, że poza Polesiem Lubelskim populacja tych sów może skolonizować Puszczę Solską i Lasy Janowskie, jak również Podlasie i Bagna Biebrzańskie. Wiele tych sów przebywa w ośrodkach edukacji ekologicznej i sokolarniach, gdzie cenione są przez zwiedzających za nietypowy wygląd.
Środowisko
Tajga i inne rozległe bory sosnowe i świerkowe, z domieszką innych drzew iglastych i liściastych. W sąsiedztwie powinny znajdować się tereny otwarte (polany, zręby, mszary), na których zdobywa pożywienie.
Pożywienie
Niewielkie gryzonie, głównie norniki. Sporadycznie chwyta też ptaki, płazy, gady i owady. Poluje zwykle z zasiadki, spadając na ofiarę z gałęzi, słupa czy innego wyniesionego punktu o wysokości 1–4 m. Może również zawisać w powietrzu czy wypatrywać ofiar z ziemi lub niskich krzaków i złomów. Często dopada ofiary poruszające się pod śniegiem. Poluje na terenach otwartych z licznymi miejscami do dogodnej obserwacji[16] – polanach, zrębach, torfowiskach, skrajach lasu.
Wypluwki są duże (7,5–10 cm długości i 2,5–5 cm szerokości). Mają kolor ciemnoszary lub czarny i zwartą strukturę.
Lęgi
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Bartkauz_%28Strix_nebulosa%29_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-001.jpg/240px-Bartkauz_%28Strix_nebulosa%29_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-001.jpg)
Wyprowadza jeden lęg w roku.
- Gniazdo
- Charakterystycznym miejscem jest szczyt złamanego pnia, może być to również opuszczone gniazdo ptaków krukowatych lub drapieżnych, zwłaszcza jastrzębia, myszołowa i trzmielojada. Rzadziej gnieździ się bezpośrednio na ziemi. Przed zajęciem gniazda czyści je i wyścieła gałązkami iglastymi, sierścią, korą i mchem, co nie jest typowe dla sów.
- Jaja i wysiadywanie
- Samica w kwietniu składa 2 do 5 jaj w odstępach 1–2 dni. Jaja wysiadywane są poczynając od pierwszego jaja przez okres około 30 dni, wyłącznie przez samicę. Samiec przynosi pokarm dla niej i piskląt, kiedy już się wyklują.
- Pisklęta
- Pisklęta opuszczają gniazdo po 3–4 tygodniach. Nie potrafią jeszcze wtedy latać, ale dobrze się wspinają. Po ok. 8 tygodniach są już lotne, ale pozostają w okolicy gniazda jeszcze przez kilka miesięcy.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje puszczyka mszarnego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. W 2020 roku organizacja Partners in Flight szacowała liczebność światowej populacji na około 120 tysięcy osobników, co odpowiada około 80 tysiącom osobników dorosłych. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za wzrostowy[3].
Na terenie Polski jest objęty ścisłą ochroną gatunkową, wymaga ochrony czynnej[17]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek zagrożony (EN – Endangered)[11]. W 2020 roku stwierdzono 16 zajętych przez te ptaki terytoriów, z czego do lęgów przystąpiło 10 par[18].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Strix nebulosa, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j D. Lepage: Great Grey Owl Strix nebulosa. [w:] Avibase [on-line]. [dostęp 2023-02-17]. (ang.).
- ↑ a b Strix nebulosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Striginae Leach, 1820 - puszczyki (Wersja: 2021-04-04). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-05-30].
- ↑ a b DeaneD. Lewis DeaneD., Great Grey Owl (Strix nebulosa) - Information, Pictures, Sounds [online], The Owl Pages [dostęp 2020-04-06] (ang.).
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Owls. [dostęp 2021-05-30]. (ang.).
- ↑ a b c Great Grey Owl (Strix nebulosa). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-12)]. (ang.).
- ↑ What is the World's Largest Owl Species? [online], WorldAtlas [dostęp 2019-07-13] (ang.).
- ↑ LauraL. Klappenbach LauraL., Fascinating Great Horned Owl Facts [online], ThoughtCo. [dostęp 2019-07-13] (ang.).
- ↑ Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, s. 19.
- ↑ a b Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
- ↑ a b Komisja Faunistyczna. Raport nr 29. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2012. „Ornis Polonica”. 54, s. 109–150, 2013.
- ↑ Henryk Dec, Marek Stajszczyk Puszczyk mszarny Strix nebulosa – nowy gatunek sowy na Śląsku, „Ptaki Śląska” 20, 2013
- ↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
- ↑ Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, s. 18.
- ↑ PawełP. Warowny PawełP., Puszczyk mszarny - opis i występowanie sowy [online] [dostęp 2021-06-09] (pol.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
- ↑ TomaszT. Chodkiewicz TomaszT., SzymonS. Beuch SzymonS., Monitoring Ptaków Polski - Rozszerzenie monitoringu ptaków z uwzględnieniem obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 [online], monitoringptakow.gios.gov.pl, 20 listopada 2020 .
Bibliografia
- LudwikL. Tomiałojć LudwikL., TadeuszT. Stawarczyk TadeuszT., Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 479–480, ISBN 83-919626-1-X .
- praca zbiorowa pod red. Romualda Mikuska: Metody badań i ochrony sów. Kraków: Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych, 2005, s. 134–137. ISBN 83-87331-71-6.
- Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, PaulP. Sterry, RichardR. Allen (ilustr.), EmilE. Gola (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 238, ISBN 83-7311-826-8, OCLC 749151835 .
- KlausK. Richarz KlausK., AnneA. Puchta AnneA., Ptaki - Przewodnik, Warszawa: Muza SA, 2006, s. 248, ISBN 83-7495-018-8, ISBN 978-83-7495-018-3 .
- PeterP. Hayman PeterP., RobR. Hume RobR., Ptaki drapieżne, AndrzejA. Kruszewicz (tłum.), AgnieszkaA. Czujkowska (tłum.), Warszawa: Muza SA, 2007, s. 156–157, ISBN 978-83-7495-075-6, OCLC 749292163 .
- LarsL. Jonsson LarsL., Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, MagnusM. Ullman i inni, wyd. 3, Warszawa: Muza SA, 2006, s. 320, ISBN 83-7319-927-6, OCLC 749649489 .
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Britannica: animal/great-gray-owl
- SNL: lappugle