Pieniężno
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła z XIV w. | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | braniewski | ||||
Gmina | Pieniężno | ||||
Prawa miejskie | 1312–1945, 1973 | ||||
Burmistrz | Krzysztof Kisiel | ||||
Powierzchnia | 3,81[1] km² | ||||
Wysokość | 76 m n.p.m. | ||||
Populacja (31.12.2017) • liczba ludności • gęstość | |||||
Strefa numeracyjna | (+48) 55 | ||||
Kod pocztowy | 14-520 | ||||
Tablice rejestracyjne | NBR | ||||
Położenie na mapie gminy Pieniężno ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu braniewskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 2802054 | ||||
SIMC | 0932956 | ||||
Urząd miejski ul. Generalska 814-520 Pieniężno | |||||
| |||||
Strona internetowa |
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Melzak |
Pieniężno (dawniej Melzak, niem. Mehlsack[4]) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie braniewskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pieniężno.
Według danych z 1 stycznia 2018 Pieniężno liczyło 2802 mieszkańców[2].
Pieniężno leży zarówno na historycznej Warmii biskupiej[5], jak i na obszarze dawnego pruskiego terytorium Warmii plemiennej[6]. Położone jest w pasie Wzniesień Górowskich, nad rzeką Wałszą.
Nazwa miasta
Najstarsza znana nazwa związana z miejscowością jest pochodzenia staropruskiego i brzmiała Melcekuke (od „malte”, „malko” – drzewo, zarośla, las i „kuke”, „kauks” – diabeł, czart, czyli „czarci las”). Niemieccy koloniści osadzeni tu po lokacji miasta przez Krzyżaków przyswoili ją fonetycznie jako Mehlsack („worek mąki”). Osadnictwo mazurskie w Prusach Książęcych w następnych wiekach sprawiło, że pojawiła się także równoległa forma polska Melzak. Po przyłączeniu do Polski w 1945 w użyciu znajdowała się nazwa Mąkowory. W 1947 na mocy rozporządzenia ministrów administracji publicznej i ziem odzyskanych z 12.11.1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości nazwę ponownie zmieniono i odtąd miasteczko nosi nazwę Pieniężno, na cześć Seweryna Pieniężnego juniora – wydawcy przedwojennej polskiej „Gazety Olsztyńskiej”.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Warmia_historyczna.png/220px-Warmia_historyczna.png)
Prusowie założyli w tym miejscu gród obronny, który nazywał się Melcekuke. Ostatnim księciem staropruskim był prawdopodobnie Wewa. W połowie XIII w. stoczył krwawy bój z Krzyżakami ponosząc klęskę. W efekcie, zgodnie z umową między Krzyżakami a papieżem Innocentym IV, Warmię otrzymał biskup, a Terra Wewa przekazana została kapitule. Pierwsze zapiski w kronikach zakonu krzyżackiego podają datę 1282 r., kiedy to biskup warmiński przekazał posiadłości Wewy kapitule z poleceniem założenia parafii i wzniesienia kościoła. Krzyżacy nazywali miasto Mehlsack.
Nie jest dokładnie znana data nadania praw miejskich, niektóre źródła podają 1295 r., jednak w dokumentach po raz pierwszy nazwy civitas (łac. – miasto) użyto w 1312 r., gdy kapituła warmińska wystawiła przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim, potwierdzone zostały w 1326. W pierwszych latach XIV w. kapituła warmińska wybudowała tu zamek i otoczyła miasto murami obronnymi z dwiema bramami, Braniewską i Ornecką[7], Melzak był siedzibą komornictwa w posiadłościach kapituły.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/K%C3%B6nigsberg_O.-Pr.%2C_Ostpreu%C3%9Fen_-_Schloss_%28Zeno_Ansichtskarten%29.jpg/220px-K%C3%B6nigsberg_O.-Pr.%2C_Ostpreu%C3%9Fen_-_Schloss_%28Zeno_Ansichtskarten%29.jpg)
W 1414 mieszczanie dobrowolnie wpuścili do miasta wojska polskie dowodzone przez Władysława Jagiełłę, najeźdźcy ograbili i spalili miasto. Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 mieszczanie opowiedzieli się po stronie Krzyżaków. Rok później Melzak najeżdżają Polacy, zdobywają zamek, plądrują i palą całe miasto[8]. Od 1466 miasto razem z Warmią było częścią Królestwa Polskiego. W 1518 i 1519 na zamku w Melzaku zamieszkiwał Mikołaj Kopernik. W 1520 zdobyły miasto i częściowo zniszczyły wojska Albrechta Hohenzollerna. W 1626 miasto napadły i splądrowały wojska szwedzkie, rok później znaczna część zabudowy została spalona, jednakże Polacy pod wodzą Stanisława Rewery Potockiego odbili miasto. W czasach I Rzeczypospolitej jednym z burmistrzów miasta był malarz Piotr Kolberg.
W 1905 Melzak liczył 4042 mieszkańców, a w 1937 – 4665 mieszkańców[9].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Market_Square_in_Pieniezno_in_1987.jpg/220px-Market_Square_in_Pieniezno_in_1987.jpg)
W sierpniu 1944 część samolotów uczestniczących w nalocie dywanowym na Królewiec zrzuciła bomby na Pieniężno, w całym mieście nienaruszonych zostało siedem domów i jeden z kościołów[8] (cegła ze zrujnowanych domów posłużyła następnie do odbudowy Warszawy). 17 lutego 1945 roku siły hitlerowskie zostały wyparte przez oddziały 3 armii 2 Frontu Białoruskiego. W walkach o miasto i okolice zginęło 166 żołnierzy radzieckich i 32 oficerów. 18 lutego 1945 roku podczas inspekcji wojsk na przednim skraju frontu pod Pieniężnem został śmiertelnie ranny dowódca 3 Frontu Białoruskiego generał armii Iwan Czerniachowski[10]. Na jego cześć w Pieniężnie ustawiono pomnik.
Wiosną 2001 roku na cokole pomnika gen. Czerniachowskiego pojawiły się napisy kat AK i morderca[11]. W 2014 władze miasta wystąpiły z inicjatywą usunięcia lub przeniesienia pomnika. 17 września 2015 r. w 76 rocznicę rosyjskiej napaści na Polskę rozebrano monument sowieckiego generała[12]. W 2023 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia i poświęcenia krzyża wraz z tablicą poświęconą "Ofiarom I i II wojny światowej. Ofiarom nazizmu i komunizmu" w miejscu gdzie dawniej stał usunięty pomnik[13].
Ze względu na zniszczenie miasta w ponad 90% zimą 1945 r. administracja polska nie zaliczyła miejscowości do miast, ponieważ liczba mieszkańców wynosiła 640 osób. W 1954 r. Pieniężno zostało siedzibą gromady Pieniężno, w 1959 uzyskało prawa osiedla miejskiego, a prawa miejskie odzyskało w 1973 r. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.
Demografia
Dane z 31 grudnia 2017 roku[14].
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
populacja | 2 802 | 100 | 1 466 | 52,3 | 1 336 | 47,7 |
gęstość zaludnienia (mieszk./km²) | 735 | 384 | 351 |
Zabytki
- Zamek Kapituły Warmińskiej z XIV wieku, na którym w 1518 i 1519 zamieszkiwał Mikołaj Kopernik
- Ratusz z XIV–XV wieku. Obecnie ratusz znajduje się w odbudowie po zniszczeniach II wojny światowej, w czasie której miasto zostało zniszczone w 80%. Był to budynek usytuowany pośrodku kwadratowego rynku[15].
- Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła z XIV wieku: Kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła o pięciu nawach wybudowano w 1897 roku. W tym miejscu stała kiedyś stara świątynia, której wyposażenie trafiło do nowego kościoła: barokowe figury patronów przy ołtarzu, gotycka chrzcielnica i polichromowana ambona z XVII wieku[16].
- Wieża kościoła poewangelickiego z lat 1844–1851
- Muzeum Misyjno-Etnograficzne Księży Werbistów
- Most kolejowy nad rzeką Wałszą, o wysokości 30 metrów i długości 160 m, z 1885 roku, składający się z 3 jednakowych przęseł kratowych o dźwigarach parabolicznych o rozpiętości 42,4 m każde. Rozstaw dźwigarów 3,1 m, rozstaw podłużnic 1,8 m, wysokość filarów 28 m. Zniszczony w czasie działań wojennych w 1945, odbudowany w 1950 roku
- Wieża ciśnień z 1905 roku
- Klasztor Księży Werbistów
- cerkiew greckokatolicka św. Michała z lat 1621–1623, dawna kaplica szpitalna
- Dawny młyn i magazyn
- Dawna plebania przy kościele śś. Piotra i Pawła
-
- Wnętrze kościoła śś. Piotra i Pawła
-
- Seminarium werbistów
- Dawna kaplica szpitalna
- Dawny młyn i magazyn
- Dawna plebania
Transport
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Pieni%C4%99%C5%BCno_stacja_kolejowa_2017-08-18_p.jpg/220px-Pieni%C4%99%C5%BCno_stacja_kolejowa_2017-08-18_p.jpg)
Przez miasto przebiegają drogi:
- 507 Braniewo – Pieniężno – Orneta – Dobre Miasto
- 510 Pieniężno – Głębock
- 512 Pieniężno – Górowo Iławeckie – Bartoszyce – Szczurkowo
W mieście znajduje się przystanek kolejowy, dawniej stacja.
Wspólnoty wyznaniowe
- Kościół rzymskokatolicki
- Kościół greckokatolicki
- Świadkowie Jehowy:
- zbór Pieniężno (Sala Królestwa)[17]
Zobacz też
- Pieniężno (osada w województwie warmińsko-mazurskim)
Przypisy
- ↑ Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 2009-10-01].
- ↑ a b Pieniężno w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
- ↑ Lucjan Czubiel, Tadeusz Domagała: Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur. Olsztyn: Wydawnictwo „Pojezierze”, 1969, s. 265. OCLC 838923751. Cytat: Pieniężno do 1772 roku było jednym z trzech miast należących bezpośrednio do kapituły warmińskiej. Położenie w najżyźniejszym rejonie Warmii sprzyjało gospodarczemu rozwojowi miasta. (pol.).
- ↑ Jan Tyszkiewicz, Warmia (hasło), [w:] Encyklopedia historii Polski. Dzieje polityczne. Jacek Biernacki (red.). T. 2. Warszawa: Ogólnopolski Hurt Książki „Morex” s.c., 1995, s. 521. ISBN 83-904121-2-8. Cytat: […] były to części dawnych terytoriów plemiennych Warmów ([…] Melsak […]) […]. (pol.).
- ↑ Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 173-174
- ↑ a b Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8 s. 142
- ↑ Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury. Przewodnik, Białystok: Agencja TD, 1996. ISBN 83-902165-0-7, s. 115.
- ↑ Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, CzesławC. Czubryt-Borkowski (oprac.), ZygmuntZ. Czarnocki (oprac.), Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 182, ISBN 83-217-2709-3, OCLC 830085367 .
- ↑ Wprost: Pomnik kata AK, 29.05.2001.
- ↑ Rozpoczęła się rozbiórka pomnika generała Czerniachowskiego. pieniezno.wm.pl. [dostęp 2015-09-18].
- ↑ W Pieniężnie odsłonięto krzyż w miejscu, gdzie stał pomnik gen. Czerniachowskiego [online], www.debata.olsztyn.pl, 19 sierpnia 2023 [dostęp 2024-02-24] (pol.).
- ↑ Pieniężno w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2020-01-15] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Roman Pawlak: Polska zabytkowe ratusze. Warszawa: Sport i Turystyka MUZA SA, 2003, s. 274. ISBN 83-7200-991-0.
- ↑ Piotr Skurzyński, Edyta Tomczyk, Wanda Bednarczuk=Rzepko: Polska na weekend: Warmia, Mazury, Suwalszczyzna. 2008, s. 6. ISBN 978-83-7552-316-4.
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-02] .
Linki zewnętrzne
- Czas na Pieniężno
- Melzak, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 250 .
- p
- d
- e
Miasta na prawach powiatu | |
---|---|
Miasta powiatowe | |
Miasta gminne |
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Pieniężno
Sołectwa | |
---|---|
Miejscowości niesołeckie |
|
- p
- d
- e
Miasta | |
---|---|
Gminy miejskie | |
Gminy miejsko-wiejskie |
|
Gminy wiejskie |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Braniewo
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta | |
Osiedla (1954–72) |
|
Gminy wiejskie (1945–54 i 1973–75) |
|
Gromady (1954–72) |
|