Pępawa zielona
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Cichorioideae | ||
Rodzaj | pępawa | ||
Gatunek | pępawa zielona | ||
Nazwa systematyczna | |||
Crepis capillaris (L.) Wallr. Erst. Beitr. Fl. Hercyn.: 287 (1840)[3] | |||
| |||
|
Pępawa zielona (Crepis capillaris (L.) Wallr.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Występuje w Europie Zachodniej i Środkowej, a jako gatunek introdukowany także w Północnej oraz na innych kontynentach. W Polsce jest często spotykany z wyjątkiem północno-wschodniej części kraju. Rośnie w zbiorowiskach trawiastych, na przydrożach i odłogach. W uprawach i na łąkach bywa chwastem.
Rozmieszczenie geograficzne
Występuje głównie w Europie Zachodniej i Środkowej. Na północy sięga do Wysp Owczych, środkowej Norwegii, Szwecji i południowej Finlandii[4] (przy czym stanowiska skandynawskie uznawane bywają za wynik zawleczenia[5]). Wschodnia granica zwartego zasięgu sięga do wschodniej Polski, Ukrainy i Rumunii. Dalej w Europie Wschodniej rośnie w dużym rozproszeniu z wyspowym obszarem występowania w Kaukazie Północnym. Rzadki jest w południowych częściach Półwyspu Apenińskiego i Bałkańskiego[4]. Poza Europą kontynentalną został introdukowany na Azory, Wyspy Kanaryjskie, Maderę, do Kaukazu Południowego, Ameryki Północnej i Południowej, Południowej Afryki, Nowej Zelandii i południowej Australii[5][4].
W Polsce gatunek jest pospolity w południowej części kraju, poza tym dość rozpowszechniony z wyjątkiem części północno-wschodniej, skąd znany jest z rozproszonych stanowisk[6].
Morfologia
- Pokrój
- Roślina żywozielona[7][8], w dole zwykle naga i tu czerwono nabiegła[7], w górze (rzadko cała) jest owłosiona, w tym z gruczołami[9]. Korzeń palowy jest wrzecionowaty, cienki[7] i krótki[9]. Pęd zwykle pojedynczy, czasem z kilkoma łodygami[9]. Łodyga zwykle prosto wzniesiona, czasem łukowato podnosząca się, nierozgałęziająca się lub tylko w dole[7]. Roślina osiąga od 10[9]–20 do 100, rzadko 120 cm wysokości[7].
- Liście
- Skupione w odziomkową rozetę i łodygowe, osiągają od 5 cm (górne) do 30 cm długości (dolne)[9]. Górne są siedzące, a dolne ogonkowe. Blaszka liści jest płaska (nie podwinięta na brzegu), lancetowata do równowąsko lancetowatej. Uszkowata nasada górnych liści jest wyraźnie pierzasto dzielna, z nierównej długości, zwykle jednak okazałymi ząbkami. Liście na brzegach są ostro ząbkowane lub nierówno, pierzasto klapowane (zwłaszcza dolne)[7][9].
- Kwiaty
- Zebrane w liczne koszyczki (często ponad 10) tworzące baldachopodobne wiechy złożone[9]. Koszyczki osiągają 10–15 mm średnicy, przy okrywie długości 5–7 mm[8], kształtu dzwonkowatego lub walcowatego[7][9]. Zewnętrzne jej listki w liczbie 7–9 zwykle są przylegające[8], owłosione i przynajmniej częściowo ogruczolone[7]. W koszyczkach znajduje się od 20 do 60 kwiatów języczkowatych[9], o złocistożółtych koronach, od spodu często czerwono nabiegłych[7][9]. Szyjki słupków są także żółte[8].
- Owoce
- Brązowożółte niełupki od 1,5 do 2,5 mm długości z 10 żebrami, zaostrzone na końcach, ale bez dzióbka[8][9]. Puch kielichowy miękki, biały ok. 3–4 mm długości[9].
- Gatunki podobne
- W Europie Środkowej wyróżnia się od rocznych i dwuletnich (pozbawionych kłącza) innych pępaw żywozielonymi i płaskimi liśćmi (liście szarozielone o podwiniętych brzegach ma rosnąca także na siedliskach ruderalnych pępawa dachowa Crepis tectorum) oraz stosunkowo niewielką okrywą (do 7 mm długości), o zewnętrznych jej listkach przylegających, koszyczkach do 15 mm średnicy i owocach do 2,5 mm długości[8].
- Nasada liścia
- Kwiatostan złożony
- Koszyczek
- Koszyczek
- Owoce
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Crepis_capillaris_2018-07-05_3553.jpg/220px-Crepis_capillaris_2018-07-05_3553.jpg)
Roślina jednoroczna i dwuletnia[7], terofit i hemikryptofit[8]. Kwitnie od czerwca do września[7], często też do października[8]. Rozmnaża się tylko przez owoce. Kiełkuje wiosną i jesienią (roślina jara i ozima)[10].
Liczba chromosomów wynosi 2n=6[8].
Rośnie na polach, odłogach, przydrożach, w zaroślach[7], na trawnikach i w miejscach ruderalnych[9]. Na obszarach górskich w Polsce sięga do nieco ponad 1000 m n.p.m.[7]
Systematyka i zmienność
W obrębie gatunku wyróżnia się co najmniej dwie odmiany[11]:
- var. capillaris – pęd z kilkoma lub licznymi łodygami, bez wyraźnego pędu głównego; listki okrywy długości od 4,5 do 6 mm,
- var. agrestis (Waldst. & Kit.) Dalla Torre & Sarnth. – pęd pojedynczy lub z kilkoma łodygami, ale boczne cienkie, wyraźnie ustępujące wielkością pędowi głównemu; listki okrywy długości od 7 do 9 mm.
Gatunek tworzy mieszańce z pępawą dachową Crepis tectorum[12].
Znaczenie użytkowe
Gatunek jest niezbyt pospolitym chwastem na polach i łąkach, zwalczanym za pomocą starannej uprawy mechanicznej[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-06-18] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-06-18] (ang.).
- ↑ Crepis apillaris (L.) Wallr.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-06-17].
- ↑ a b c Crepis capillaris. [w:] Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2021-06-18].
- ↑ a b Crepis capillaris (L.) Wallr.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2021-06-18].
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 179, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Maria Sychowa: Crepis L., Pępawa. W: Bogumił Pawłowski, Adam Jasiewicz (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XIII. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1972, s. 120.
- ↑ a b c d e f g h i Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 516. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Crepis capillaris (Linnaeus) Wallroth. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-06-18].
- ↑ a b Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 476.
- ↑ PeterP. Sell PeterP., GinaG. Murrell GinaG., Flora of Great Britain, Ireland, Isle of Man, and the Channel Islands, Cambridge, Eng. 1996, s. 206-207, ISBN 978-1-107-08892-4, OCLC 864938363 .
- ↑ E. B. Babcock, J. L. Collins. Interspecific Hybrids in Crepis. I. Crepis capillaris (L) Wallr. × C. tectorum L.. „Proc Natl Acad Sci USA”. 6, 11, s. 670–673., 1920. DOI: 10.1073/pnas.6.11.670.
- BioLib: 41737
- EoL: 578199
- EUNIS: 153071
- Flora of North America: 242416375
- FloraWeb: 1716
- GBIF: 5403304
- identyfikator iNaturalist: 54050
- IPNI: 247873-3
- ITIS: 37182
- NCBI: 13465
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-129626
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:199753-1
- Tela Botanica: 19630
- identyfikator Tropicos: 2700628
- USDA PLANTS: CRCA3
- CoL: 6BG2P