Niedźwiedź (ssaki)
![]() | Ten artykuł dotyczy niedźwiedzi. Zobacz też: inne znaczenia. |
Ursus | |||||
Linnaeus, 1758[1] | |||||
![]() Niedźwiedź brunatny (U. arctos) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Typ | strunowce | ||||
Podtyp | kręgowce | ||||
Gromada | ssaki | ||||
Podgromada | żyworodne | ||||
Infragromada | |||||
Rząd | drapieżne | ||||
Podrząd | psokształtne | ||||
Infrarząd | Arctoidea | ||||
Nadrodzina | Ursoidea | ||||
Rodzina | niedźwiedziowate | ||||
Podrodzina | Ursinae | ||||
Rodzaj | niedźwiedź | ||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Ursus arctos Linnaeus, 1758 | |||||
| |||||
Gatunki | |||||
| |||||
| |||||
|
Niedźwiedź[20] (Ursus) – rodzaj dużych ssaków drapieżnych z podrodziny Ursinae w obrębie rodziny niedźwiedziowatych (Ursidae).
Zasięg występowania
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji, Ameryce Północnej oraz Arktyce[21][22][23].
Morfologia
Długość ciała 110–280 cm, ogona około 6–21 cm; masa ciała samic 35–340 kg, samców 60–800 kg (dotyczy tylko żyjących współcześnie gatunków)[22][24].
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w pierwszej części dziesiątego wydania Systema Naturae – publikacji poświęconej systematyce przyrodniczej[1]. Linneusz wymienił cztery gatunki – Ursus arctos Linnaeus, 1758, Ursus luscus[d] Linnaeus, 1758, Ursus meles Linnaeus, 1758 i Ursus lotor Linnaeus, 1758 – z których gatunkiem typowym jest (Linneuszowska tautonimia) Ursus arctos Linnaeus, 1758 (niedźwiedź brunatny).
Etymologia
- Ursus: łac. ursus ‘niedźwiedź’[25].
- Danis: gr. δανός danos ‘spalony, suchy’; pochodzenie nazwy niejasne, być może odnosi się do koloru sierści lub siedliska zwierzęcia[26]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus ferox Desmarest, 1817 (= Ursus horribilis Ord, 1815).
- Thalarctos (Thalassarctos, Thalassarctus): gr. θαλασσα thalassa, θαλασσης thalassēs ‘morze’; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[27]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus polaris G. Shaw, 1792 (= Ursus maritimus Phipps, 1774).
- Spelaeus: gr. σπηλαιον spēlaion ‘pieczara, jaskinia’[28]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Spelaeus antiquorum Brookes, 1828 (= Ursus spelaeus Rosenmüller, 1794).
- Spelaearctos: gr. σπηλαιον spēlaion ‘pieczara, jaskinia’; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[28]. Gatunek typowy: Geoffroy Saint-Hilaire w oryginalnym opisie nie wymienił żadnego gatunku proponując tylko wstępną nazwę dla wymarłych niedźwiedzi.
- Euarctos: gr. ευ eu ‘typowy’; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[29]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus americanus Pallas, 1780.
- Myrmarctos: gr. μυρμηξ murmēx, μυρμηκος murmēkos ‘mrówka’; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[30]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Myrmarctos eversmanni J.E. Gray, 1864 (= Ursus arctos Linnaeus, 1758).
- Thalassiarchus: gr. θαλασσα thalassa, θαλασσης thalassēs ‘morze’; αρχος arkhos ‘władca, szef’, od αρχω arkhō ‘rządzić’[10]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus polaris G. Shaw, 1792 (= Ursus maritimus Phipps, 1774).
- Melanarctos: gr. μελας melas, μελανος melanos ‘czarny’[31]; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]. Gatunek typowy: Melanarctos cavifrons Heude, 1901 (= Ursus arctos Linnaeus, 1758).
- Ursarctos: zbitka wyrazowa nazwy gatunkowej Ursus arctos Linnaeus, 1758[33]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus arctos yesoensis Lydekker, 1897 (= Ursus arctos Linnaeus, 1758).
- Mamursus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia)[34].
- Selenarctos: gr. σεληνη selēnē ‘księżyc’[35]; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]. Gatunek typowy: Heude wymienił cztery gatunki – Ursus japonicus[e] Schlegel, 1857, Selenarctos mupinensis[e] Heude, 1901, Selenarctos leuconyx Heude, 1901 (= Ursus thibetanus G. Cuvier, 1823) i Selenarctos ussuricus[e] Heude, 1901 – nie wskazując typu nomenklatorycznego.
- Arcticonus: gr. αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]; εικων eikōv, εικονος eikonos ‘obraz, wizerunek’[36]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Ursus thibetanus Cuvier, 1823.
- Vetularctos: łac. vetula ‘staruszka’[37]; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Vetularctos inopinatus Merriam, 1918 (= Ursus arctos Linnaeus, 1758).
- Mylarctos: gr. μυλη mulē ‘ząb trzonowy’[38]; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ursus pruinosus[f] Blyth, 1854.
- Protarctos: gr. πρωτος prōtos ‘pierwszy, przed’[39]; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’[32]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Ursus böckhi[g] Schlosser, 1899
- Ursulus: rodzaj Ursus Linnaeus, 1758; łac. przyrostek zdrabniający -ulus[19]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Ursus minimus Devèze & Bouillet, 1827.
Podział systematyczny
Rodzaj Ursus wydaje się parafiletyczny w stosunku do Helarctos i Melursus, co sugeruje, że najlepiej byłoby je włączyć do rodzaju Ursus, dlatego zachodzi potrzeba dodatkowych badań by ustalić ten podział[21]. Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[40][24][21]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[20] | Podgatunki[22][21][24] | Rozmieszczenie geograficzne[22][21][24] | Podstawowe wymiary[22][24][h] | Status IUCN[41] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | Ursus thibetanus | G. Cuvier, 1823 | niedźwiedź himalajski | 7 podgatunków | południowo-wschodni Iran, północny Afganistan, południowy i północny Pakistan, południowe Himalaje (Indie, Nepal i Bhutan) do kontynentalnej czesci południowo-wschodniej Azji (na południe do południowej Tajlandię), Chińska Republika Ludowa, Rosja (Rosyjski Daleki Wschód), Półwysep Koreański, południowa Japonia (Honsiu i Sikoku) Tajwan | DC: 110–190 cm DO: do 12 cm MC: 35–200 kg | VU |
![]() | Ursus americanus | Pallas, 1780 | niedźwiedź czarny | gatunek monotypowy | w całej Kanadzie, bardzo fragmentarycznie, od kontynentalnych Stanów Zjednoczonych po większą część północnego Meksyku; reintrodukowany i rekolonizowany w całych Stanach Zjednoczonych | DC: 120–190 cm DO: do 12 cm MC: 40–225 kg | LC |
![]() | Ursus arctos | Linnaeus, 1758 | niedźwiedź brunatny | 19 podgatunków (w tym 5 wymarłych) | północno-zachodnia Ameryka Północna, Europa, północna, zachodnia i środkowa Azja, ostoje w Rosji, w Alasce (Stany Zjednoczone) i Kanadzie, w pozostałej części małe i izolowane populacje; ponownie wprowadzony do Pirenejów i Alp | DC: 150–280 cm DO: 6–21 cm MC: 80–550 kg | LC |
![]() | Ursus maritimus | Phipps, 1774 | niedźwiedź polarny | gatunek monotypowy | Ocean Arktyczny w Alasce (Stany Zjednoczone), w Kanadzie, na Grenlandii, wyspach Svalbardu i w Rosji; obserwowany w odległości 0,5° od bieguna północnego | DC: 180–280 cm DO: 6–13 cm MC: 150–650 kg | VU |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, VU – gatunek narażony.
Opisano również gatunki wymarłe:
- Ursus abstrusus Bjork, 1970[42] (Ameryka Północna; neogen).
- Ursus bibersoni Ennouchi, 1957[43] (Afryka; plejstocen)
- Ursus deningeri Reichenau, 1904[44] (Europa; plejstocen).
- Ursus etruscus G. Cuvier, 1823[45] (Eurazja, Ameryka Północna; pliocen–plejstocen).
- Ursus ingressus Rabeder, Hofreiter, Nagel & Withalm, 2004[46] (Europa; plejstocen).
- Ursus kudarensis Baryshnikov, 1985[47] (Azja; plejstocen).
- Ursus minimus Devéze & Bouillet, 1827[48] (Europa; pliocen–plejstocen).
- Ursus minutus P. Gervais, 1852[49] (Europa; pliocen).
- Ursus praepriscus Mottl, 1951[50] (Europa; plejstocen).
- Ursus savini C.W. Andrews, 1922[51] (Europa; plejstocen).
- Ursus spelaeus Rosenmüller, 1794[52] – niedźwiedź jaskiniowy (Europa; plejstocen).
- Ursus tanakai Shikama, 1949[53] (Azja; plejstocen).
- Ursus vitabilis Gidley, 1914[54] (Ameryka Północna; plejstocen).
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 47. (łac.).
- ↑ Gray 1825 ↓, s. 60.
- ↑ Gray 1825 ↓, s. 62.
- ↑ J.E. Gray. An Outline of an Attempt at the Disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a List of the Genera apparently appertaining to each Tribe. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 339, 1825. (ang.).
- ↑ J. Brookes: A catalogue of the Anatomical and Zoological Museum of Joshua Brookes. Cz. 16. London: Richard Taylor, 1828, s. 31. (ang.).
- ↑ É. Geoffroy Saint-Hilaire. Palaeontographie. Considérations sur des ossemens fossiles la plupart inconnus trouvés et observés dans les bassins de l’Auvergne. „Revue encyclopédique”. 59, s. 81 (przypis), 1833. (fr.).
- ↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Cz. 1. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 54. (niem.).
- ↑ Gray 1864 ↓, s. 692.
- ↑ Gray 1864 ↓, s. 678, 694.
- ↑ a b W. Kobelt. Katalog der aus dem paläarktischen Faunengebiet beschriebenen Säugetiere (einschließlich der Greuzformeu). „Bericht über die Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft in Frankfurt am Main”. 1896, s. 93, 1896. (niem.).
- ↑ Heude 1898 ↓, s. 17.
- ↑ Heude 1898 ↓, s. 18.
- ↑ A.L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan’a de Foment, 1899, s. 20. (hiszp.).
- ↑ P.M. Heude. Notes sur quelques Ursidae peu ou point connus. „Mémoires concernant l’histoire naturelle de l’Empire chinois”. 5 (1), s. 2, 1901. (fr.).
- ↑ R.I. Pocock. A new Genus of Ursidae. „The Annals and Magazine of Natural History”. Eighth Series. 20, s. 129, 1917. (ang.).
- ↑ C.H. Merriam. Review of the grizzly and big brown bears of North America (genus Ursus): with description of a new genus, Vetularctos. „North American Fauna”. 41, s. 131, 1918. (ang.).
- ↑ E. Lönnberg. Remarks on some Palearctic Bears. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1923 (1), s. 91, 1923. (ang.).
- ↑ M. Kretzoi. Bemerkungen über das Raubtiersystem. „Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici”. 38, s. 76, 1945. (niem.).
- ↑ a b M. Kretzoi. Bericht über die Calabrische (Villafranchische) Fauna von Kisláng, Kom. Feyér. „Jahresbericht der Ungarisches Geologischen Anstalt”. 1953, s. 223, 248, 1954. (niem.).
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 151-152. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d e C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 436. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑ a b c d e D.L. Garshelis: Family Ursidae (Bears). W: D.E. Wilson, R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 1: Carnivores. 2009, s. 490–491, 495–497. ISBN 978-84-96553-49-1. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Ursus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-19]. (ang.).
- ↑ a b c d e Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 671–672. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 703.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 216.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 671.
- ↑ a b Palmer 1904 ↓, s. 638.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 271.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 442.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 152.
- ↑ a b c d e f Jaeger 1959 ↓, s. 24.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 702.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 234.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 123.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 280.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 161.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 209.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-12-18]. (ang.).
- ↑ Home. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-07-04]. (ang.).
- ↑ P.R. Bjork. The Carnivora of the Hagerman Local Fauna (Late Pliocene) of southwestern Idaho. „Transactions of the American Philosophical Society”. New series. 60 (7), s. 16, 1970. DOI: 10.2307/1006119. (ang.).
- ↑ É. Ennouchi. Les Ursidés marocains. „Bulletin de la Société des Sciences Naturelles et Physiques du Maroc”. 37, s. 202–233, 1957. (fr.).
- ↑ W. Reichenau. Über eine neue fossile bären-art Ursus deningeri mihi aus den fluviatilen sanden von Mosbach. „Jahrbücher des Nassauischen Vereins für Naturkunde”. 57, s. 1, 1904. (niem.).
- ↑ G. Cuvier: Recherches sur les ossemens fossiles, où l’on rétablit les caractères de plusieurs animaux dont les révolutions du globe ont détruit les espèces. Wyd. Nouvelle édition. T. 4. Paris et Amsterdam: chez G. Dufour et E. d’Ocagne, 1823, s. 380. (fr.).
- ↑ G. Rabeder, M. Hofreiter, D. Nagel & G. Withalm. New taxa of Alpine cave bears (Ursidae, Carnivora). „Cahiers scientifiques, Centre de Conservation et d’Etude des Collections”. 2, s. 59, 2004. (ang.).
- ↑ G.F. Baryshnikov. Les mammiferes du Paleolithique inferieur du Caucase. „L’Anthropologie”. 93 (4), s. 10, 1989. (fr.).
- ↑ J.S. Devèze de Chabriol & J.B. Bouillet: Essai géologique et minéralogique sur les environs d’Issoire, Département du Puy-de-Dôme et principalement sur la Montagne de Boulade: avec la description et les figures lithographiées des ossemens fossiles qui y ont été recueillis. Paris: Imprimerie de Thibaud-Landriot, imprimeur typographe et lithographe, 1827, s. 75. (fr.).
- ↑ P. Gervais: Zoologie et paléontologie françaises (animaux vertébrés) ou nouvelles recherches sur les animaux vivants et fossiles de la France. T. 1: Contenant l’énumération méthodique et descriptive des espèces ainsi que les principes de leur distribution géographique et paléontologique. Paris: Arthus Bertrand, 1852, s. 107. (fr.).
- ↑ M. Mottl. Die Repolusthöhle bei Peggau (Steiermark) und ihre eiszeitlichen Bewohner. „Archaeologia Austriaca”. 8, s. 2–78, 1951. (niem.).
- ↑ Ch.W. Andrews. Note on a bear (Ursus savini, sp. n.) from the Cromer Forest-bed. „The Annals and Magazine of Natural History”. Ninth series. 9 (50), s. 205, 1922. (ang.).
- ↑ J.Ch. Rosenmüller: Quaedam de ossibus fossilibus animalis cujusdam, historiam ejus et cognitionem accurationem illustrantis. Leipzig: Dissertation, 1795, s. 22. (łac.).
- ↑ T. Shikama. The Kuzuü ossuaries. Geological and palaeontological studies of the limestone fissure deposits, in Kuzuü, Totigi Prefecture. „Science Reports of the Tohoku Imperial University”. 2nd ser.. 3, s. 135, 1949. (ang.).
- ↑ J.W. Gidley. Preliminary report on a recently discovered Pleistocene cave deposit near Cumberland, Maryland. „Proceedings of the United States National Museum”. 46, s. 96, 1913. (ang.).
Bibliografia
- J.E. Gray. On the Genus Ursus of Cuvier, with its Divisions into Subgenera. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 59–62, 1825. (ang.).
- J.E. Gray. A Revision of the Genera and Species of Ursine Animals (Ursidæ), founded on the Collection in the British Museum. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1864, s. 677–709, 1864. (ang.).
- P.M. Heude. Note sur l’ours et ses parents. „Mémoires concernant l’histoire naturelle de l’Empire chinois”. 4 (1), s. 14–31, 1898. (fr.).
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).