Leo Levy
![]() Leo Levy powołany do służby wojskowej (1915) | |
Data i miejsce urodzenia | 19 września 1881 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 10 listopada 1938 |
Zawód, zajęcie | kupiec, finansista |
Wyznanie | mojżeszowe |
Odznaczenia | |
![]() ![]() |
Leo Levy (ur. 19 września 1881 w Połczynie (niem. Polzin), zm. 10 listopada 1938 w Połczynie-Zdroju) – niemiecki kupiec pochodzący z żydowskiego rodu Levych, doktor chemii, żołnierz armii cesarskiej Wilhelma II w okresie I wojny światowej, zamożny mieszczanin. Zamordowany został w swoim domu przez nazistowskich bojówkarzy podczas nocy kryształowej.
Życiorys
Geneza
Osobny artykuł: Ród Levych z Pomorza.
Przodkowie Leo Levy’ego osiedlili się w XVIII wieku w Wielkopolsce. Nie mieli prawa kupować ziemi, zatrudniać chrześcijan oraz napotykali na inne liczne trudności[1]. Nie otrzymali nawet statusu Schutzjuden(inne języki) (chronionych protegowanych Żydów)[1][2]. 14 czerwca 1744 urodził się Ascher Ben Yechazkiel Halevi (w Wielkopolsce miał nazwisko Ben Yechazkiel Halevi, potem przyjął nazwisko Berisch Ascher)[3], który w 1765 ożenił się z Feigel Gitel Bat Yehudą Mosche, pochodzącą z rodziny Horowitzów[1]. Rodzina Berischa Aschera wyemigrowała na Pomorze Zachodnie (wówczas Pomorze Tylne, niem. Hinterpommern), gdzie w kolejnych pokoleniach żyła w XIX–XX wieku w Połczynie-Zdroju[3] (niem. Polzin, następnie Bad Polzin). Ród Levych liczył pięć pokoleń: Berisch Ascher, Ascher Jӓckel/Ascher Jakob Levy, Ascher Levy, Bernhard Levy i Leo Levy[4].
Leo Levy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Dom_rodzinny_Levych_przy_Brunnenstrasse.jpg/220px-Dom_rodzinny_Levych_przy_Brunnenstrasse.jpg)
Urodził się 19 września 1881 w Połczynie-Zdroju. Ojcem Leo był Bernhard, dziadkiem Ascher, pradziadkiem Leo Ascher Jӓckel-Levy. Uczęszczał do szkoły żydowskiej przy ul. Targowej (obecnie już nie istnieje) oraz do szkoły publicznej wybudowanej w 1866 przy ulicy Grunwaldzkiej[5]. Uczył się religii (czytanie Tory, nauki czytania i pisania w języku hebrajskim), śpiewu i gimnastyki oraz przedmiotów, które wykładano w szkole publicznej. Zajęcia odbywały się codziennie, z wyjątkiem piątkowych popołudni oraz sobót. Leo pod okiem ojca zapoznawał się także z finansami, księgowością i zasadami prowadzenia firmy rodzinnej[6]. Mieszkał z rodziną w dwupiętrowym domu przy ulicy 5 Marca (niem. Brunnenstrasse) w Połczynie, który został zakupiony w 1842 przez jego rodziców, Aschera i Fanny Levych za 1300 reichstalarów od rodziny von Manteufflów[7].
Od 1899 Leo zamieszkiwał w dużym domu przy ulicy Zdrojowej, w którym jego ojciec stopniowo wykupił całe piętro; wcześniej było tu sanatorium[8][9]. Leo zamieszkiwał tutaj z rodzicami i czworgiem rodzeństwa: Liną, Ernstem, Siegfriedem, Idą, a później z żoną i córkami. Rodzina aż do 1938 zajmowała całe piętro[10][11]. Siedziba przedsiębiorstwa pozostała przy ulicy 5 Marca[9].
W 1899 18-letni wtedy Leo został wysłany do Londynu, gdzie kontynuował naukę w firmie Linck Moeller, zajmującej się handlem drewnem[12]. Jednocześnie studiował chemię na prestiżowym uniwersytecie w Heidelbergu. Po ukończeniu studiów otrzymał tytuł doktora chemii[13].
Na początku XX wieku Połczyn-Zdrój liczył sześć tysięcy mieszkańców, gdzie mieszkało czterdzieści rodzin żydowskich, w tym Leo z rodziną[14].
Rodzina Leo i Else Levych
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Else_i_Leo_Lewy.jpg/220px-Else_i_Leo_Lewy.jpg)
W 1913 Leo Levy poślubił Elsę Frensdorf, pochodzącą z tradycyjnej rodziny żydowskiej z Hanoweru[11]. Inne źródło podaje, że mogło to być w 1911, kiedy skończył 30 lat[15]. Leo z Elsą wiedli spokojne życie, bez kryzysów i konfliktów, bardzo cenił żonę i dbał o rodzinę[16].
Leo ze starszym bratem Siegfriedem pomagali ojcu prowadzić interes rodzinny, z czasem zostali współwłaścicielami firmy. Firma inwestowała w różnych branżach, między innymi: handel zbożem i płodami rolnymi, sprzedaż drewna z tartaków, bankowość (dysponowała akcjami linii kolejowej Lipsk–Magdeburg), przedsiębiorstwo kolejowe budujące linię ze Stargardu do Koszalina. Ze względu na zamiłowanie do chemii Leo najbardziej angażował się w sprawy zakładów wapienniczych w Grzmiącej[17].
W szabat 1 sierpnia 1914 Leo przypomniał znaczenie święta Tisza be-Aw oraz odmówił modlitwę o wsparcie dla cesarza Wilhelma II z powodu rozpoczęcia wojny. Znając rytuał Leo prowadził modlitwy w synagodze, ponieważ Połczyn nie miał własnego rabina (wcześniej obowiązki te sprawował jego ojciec i dziadek)[18].
We wrześniu 1914 Leo w wieku 33 lat został powołany do służby wojskowej. Siegfried, który decyzją komisji poborowej został uznany za niezdolnego do służby, zajął się prowadzeniem firmy[18]. Kuzyn Leo, Rudolf Levy służył jako kierowca w 117 Dywizji Piechoty(inne języki) na froncie zachodnim[19], a za walki w Artois otrzymał Krzyż Żelazny[20]. Leo Levy został skierowany do koszar w Pile (niem. Schneidemühle) celem odbycia szkolenia podstawowego[21], potem do małego miasteczka w północno-wschodniej Francji, niedaleko frontu. Otrzymał zadanie aprowizacji w 1 Królewsko-Bawarskiej Brygadzie Piechoty Rezerwy(inne języki)[22] będącej w składzie 1 Królewsko-Bawarskiej Dywizji Rezerwy(inne języki), a ten w składzie 1 Królewsko-Bawarskiego Korpusu Rezerwy(inne języki), dowodzonego przez generała piechoty Karla von Fasbendera(inne języki). Jego przełożonym był kapitan Tuch, odpowiedzialny za aprowizację 1 Dywizji[22].
W październiku 1916 armia niemiecka zarządziła spis Żydów (Judenzählung) w celu potwierdzenia zarzutów o rzekomym braku patriotyzmu Żydów i unikaniu przez nich poboru do armii[23]. Leo Levy przyjął te zarzuty z zaskoczeniem i oburzeniem. Wcześniej twierdził, że przynajmniej na polu walki nie ma dyskryminacji[a]. W 1918 budynki jednostki Leo zostały zniszczone ogniem artylerii[26]. Dla niego i rodziny Levych przegrana w wojnie była dużym ciosem. Według Leo ceną za nią były ograniczenia i reparacje wojenne ustalone w traktacie wersalskim[27]. Leo Levy został zwolniony ze służby na trzy miesiące przed proklamowaniem republiki. Odznaczono go Krzyżem II kl. Orderu Zasługi Wojskowej z koroną oraz listem polecającym od generała Fasbendera[28]. W wigilię Bożego Narodzenia 1918 Leo przyjechał do Połczyna[28][29]. Po powrocie z wojny ojciec Leo Bernhard zapoznał go z sytuacją finansową firmy. Aktywa firmy na rynku zbożowym wynosiły około trzech milionów marek, które zainwestowano w obligacje i nieruchomości, niewielki procent wpłacono do banku w Szczecinie[30]. Leo wraz z rodziną dalej zamieszkiwał przy ulicy Zdrojowej. W 1919 jego brat Siegfried przeprowadził się do Szczecina[31], potem do Berlina[32]. Wiosną 1920 wyjechała także siostra Leo, Ida, najpierw do Berlina, potem do Kolonii[31].
Po śmierci ojca
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Po%C5%82czyn_Zdr%C3%B3j._Budynek_przy_Zdrojowej_2%2C_dawny_budynek_rodu_Levy%27ch.jpg/220px-Po%C5%82czyn_Zdr%C3%B3j._Budynek_przy_Zdrojowej_2%2C_dawny_budynek_rodu_Levy%27ch.jpg)
Leo Levy po śmierci ojca w 1920 zarządził zamknięcie biura na okres sziwy; członkowie rodziny zebrali się w rodzinnym domu, obchodząc przez tydzień oficjalną żałobę[33]. Leo został głową rodu i zarazem dyrektorem firmy. W 1922 zmarła matka Leo Henrietta. Jej pogrzeb był skromny i cichy. Z powodu reparacji wojennych, które Niemcy musiały wypłacić zwycięzcom, w kraju panowała atmosfera kryzysu i porażki[34]. 20 listopada 1922 Leo i Siegfried otrzymali z banku kredyt w wysokości stu milionów pięciuset tysięcy marek, co pozwoliło na rozwój interesu drzewnego na dużą skalę. Zakupili kolejny tartak w pobliżu Koszalina[35]. Córki Leo, Hannah i Ewa, uczyły się w szkole rolniczej i jeszcze przed wojną wyjechały do Palestyny[36]. Leo zgodnie z testamentem wypłacił rodzeństwu, Ernstowi, Idzie i Linie, należną im część spadku[37]. Leo miał opinię prawego, sumiennego, ale i nieustępliwego właściciela firmy[38].
W 1926 roku Polzin zmienił nazwę na Bad Polzin (pol. Połczyn-Zdrój)[39]. W 1932 w mieście mieszkało 120 Żydów[40], w tym Leo z żoną Else i czterema córkami: Hannah, Evą, Gretą i Ruth[41].
Leo po 1933
Kiedy w 1933 Adolf Hitler został kanclerzem Rzeszy, w Niemczech żyło około pół miliona Żydów, a ich majątek wynosił około dwunastu miliardów marek[42]. Od tego momentu sytuacja miejscowych Żydów zaczęła się systematycznie pogarszać. Już w 1932 lokalny oddział NSDAP był największą i najbardziej wpływową partią w Połczynie-Zdroju. Nienawiść do Żydów stała się powszechnym zjawiskiem[43]. W tym samym roku Leo pisał do swego brata w Berlinie[29]:
„Dwie książki nigdy nie znajdą się na półkach mojej szafy bibliotecznej: Der Judenstaat Teodora Herzla oraz Mein Kampf Adolfa Hitlera.”
W Połczynie-Zdroju zaczęły pojawiać się wrogie akty przeciwko Żydom, m.in. napis „Żydzi wchodzą na własne ryzyko”, napis przed wejściem do parku zdrojowego „psom i Żydom wstęp wzbroniony”, czy wrzucenie zgniłego jajka do pokoju w suterenie domu Levych[44]. Leo zaczął nosić medal pokazując, że jest zasłużonym Niemcem. W 1933, w święto Pesach, kiedy rodzina zebrała się w tradycyjny wieczór sederowy, on jako senior rodu siedział u szczytu stołu podczas świątecznego posiłku[45].
16 marca 1934 zmarł w Tel Awiwie jego brat Ernst[46]. Po śmierci Ernsta Leo udał się z krótką wizytą do Palestyny odwiedzając swoją bratanicę Theę[47]. W 1935, w ciągu dwóch lat od przejęcia władzy przez Hitlera, około dwudziestu pięciu tysięcy niemieckich Żydów opuściło ojczyznę, wyjechały także trzy córki Leo. Eva była na kursie w Holandii, Hannah w szkole rolniczej na Litwie, Gretel była w Londynie nauczycielką[47]. Leo Levy z godnością znosił kolejne ciosy: odebranie zakładów wapienniczych w Grzmiącej[48], gospodarstwa w Buślarkach[49], a potem przejęcie tartaków w Kołaczu, w Trzebcu (niem. Neuhof) oraz w Świerczynie. Leo Levy do końca starał się być lojalnym obywatelem państwa niemieckiego. Nawet kiedy naziści przejęli władzę w Niemczech, wciąż wierzył, że Hitler długo nie przetrwa[50].
W 1938 towarzyszył swojej trzeciej córce Evie w drodze do Palestyny. Mimo ostrzeżeń najbliższych i propozycji Siegfrieda pozostania w Szwajcarii, wrócił 7 listopada 1938 do Połczyna-Zdroju, do końca uważając Niemcy za swoją ojczyznę[51].
Zabójstwo Leo Levy’ego
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Nieczynny_Cmentarz_%C5%BBydowski_w_Po%C5%82czynie_Zdroju.jpg/220px-Nieczynny_Cmentarz_%C5%BBydowski_w_Po%C5%82czynie_Zdroju.jpg)
Dzień przed nocą kryształową Leo Levy zwolnił jednego z urzędników, asystenta księgowego Franza, który był członkiem Gestapo[52]. 10 listopada 1938, o 4 nad ranem, kilka dni po swoim powrocie z Palestyny[53], Leo został zamordowany w swoim pokoju, w domu przy ulicy Zdrojowej (Bismarck Prommenade) przez nazistowskich bojówkarzy. Jedna z kilku wersji mówi, że Franz wszedł do jego mieszkania wraz z dwoma bojówkarzami Sturmabteilung (SA), którzy zastrzelili go, gdy tylko Levy otworzył drzwi[36]. Żona Else powiadomiła najmłodszą córkę, Ruth, która przyjechała po kilku godzinach z Berlina do Połczyna-Zdroju. Rodzina pochowała go potajemnie na miejscowym kirkucie. Ruth przygotowała pogrzeb, dwóch chrześcijańskich grabarzy wykopało grób. Nie było żadnego mężczyzny, który mógłby odmówić kadisz, nad grobem modliły się tylko Else i Ruth[54].
Leo Levy był ostatnim męskim potomkiem rodu Levych z Pomorza. Kochał rodzinny kraj z jednoczesną świadomością żydowskiego pochodzenia i przywiązaniem do religijnych rytuałów, cechował się podwójnym kulturowym patriotyzmem, dzieląc szacunek pomiędzy dwie tradycje: państwa pruskiego i hebrajską[4]. Na jego grobie Else nakazała wyryć słowa[55]:
„Tu spoczywa Leo Levy, który zmarł uczciwą śmiercią, ponieważ prowadził uczciwe życie”
Wywód genealogiczny Leo Levy’ego z Pomorza
Leo Levy urodził się 19 września 1881 w Połczynie-Zdroju. W 1913 poślubił Elsę Frensdorf, z którą miał cztery córki: Hannah, Eva, Greta i Ruth. 10 listopada 1938 Leo Levy został zamordowany przez bojówkarzy SA[53].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/R%C3%B3d_Levych_-_Genealogia.jpg/220px-R%C3%B3d_Levych_-_Genealogia.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Leo_Levy_z_c%C3%B3rkami.jpg/220px-Leo_Levy_z_c%C3%B3rkami.jpg)
4. Ascher Levy (1815−1897) | ||||||
2. Bernhard Levy (1845–1920) | ||||||
5. Fanny Benjamin (1821–1897) | ||||||
1. Leo Levy (1881–1938) ↓ Hannah (1914–2012) Eva (1915–2005) Greta (ur. 1917–?) Ruth (1921–2000) 2. Siegfried Levy (1878–1955) 3. Lina Levy (1875–1943) 4. Ernst Levy (1876–1934) (Thea, Marianna, Brigitta i Gabriela) 5. Ida Levy (1884–1974) (Susanna Sanna) | ||||||
6. ? Cohen (c.?–?) | ||||||
3. Henriette Cohen (1853–1922) | ||||||
7. ? (?–?) | ||||||
Uwagi
- ↑ Jesienią 1916 roku około 63 tysiące żołnierzy wyznania mojżeszowego służyło w armii Rzeszy, tylko 5 tysięcy na tyłach, 28 tysięcy na froncie, a 30 tysięcy w siłach okupacyjnych. Liczby te odpowiadały procentowo udziałowi Żydów w społeczeństwie. W I wojnie światowej niemal sto tysięcy niemieckich Żydów nosiło mundur, a siedemdziesiąt osiem procent żydowskich żołnierzy walczyło na froncie, ponad osiemdziesięciu otrzymało Żelazny Krzyż I kl., ponad osiem tysięcy Żelazny Krzyż II kl[24][25].
Przypisy
- ↑ a b c Frister 2007 ↓, s. 12.
- ↑ Schutzjuden. [w:] Polski Słownik Judaistyczny Delet [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. [dostęp 2021-05-06]. (pol.).
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 13.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 359.
- ↑ Chmielewski 2015 ↓, s. 18.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 176.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 41.
- ↑ Chmielewski 2015 ↓, s. 25–27.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 178.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 2–374.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 187.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 176–177.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 186.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 192.
- ↑ Jarosław Jurkiewicz: Drzewo na marginesie. gosc.pl, 2012-08-02. [dostęp 2018-07-08].
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 191.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 192–193.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 202.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 208.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 209.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 206–208.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 211.
- ↑ Jacob Segall: Die deutschen Juden als Soldaten im Kriege 1914-1918. Hilo-Verlag, 1922. [dostęp 2018-07-23].
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 207.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 214–218.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 228.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 230–231.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 234.
- ↑ a b Syjoniści do Syjonu – historia politycznego syjonizmu – Portal historyczny Histmag.org [online], histmag.org [dostęp 2018-04-11] .
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 236.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 237.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 245.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 239.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 244.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 249.
- ↑ a b JarosławJ. Jurkiewicz JarosławJ., Śladami miłości niemożliwej [online], prestizkoszalin.pl [dostęp 2018-04-09] (pol.).
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 268.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 252.
- ↑ Chmielewski 2015 ↓, s. 9.
- ↑ Gerhard Salinger: Die jüdische Gemeinde Polzin. Der Landkreis Belgard-Schivelbein in Pommern. [dostęp 2018-05-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (7 listopada 2008)]. (niem.).
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 269.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 276.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 270–271.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 273.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 272–273.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 281.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 297.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 287–290.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 283–285.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 246.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 321.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 324–327.
- ↑ a b Frister 2007 ↓, s. 328.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 331.
- ↑ Frister 2007 ↓, s. 357.
Bibliografia
- Roman Frister, przeł. Anna Klingofer: Miłość niemożliwa. Aschera Levy’ego tęsknota do Niemiec. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2007. ISBN 978-83-06-03095-2.
- Tomasz Chmielewski: Połczyn-Zdrój i okolice. Połczyn-Zdrój: PHU Eko-Map, 2015. ISBN 978-83-60286-86-9.