Lasy hyrkańskie
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |||
![]() Las hyrkański w ostanie Gilan w Iranie (2008) | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Typ | przyrodniczy | ||
Spełniane kryterium | IX | ||
Numer ref. | 1584 | ||
Region[b] | Europa i Ameryka Północna | ||
Historia wpisania na listę | |||
Wpisanie na listę | 2019 | ||
Dokonane zmiany | 2023 | ||
36°15′30,8″N 51°13′01,7″E/36,258556 51,217139 | |||
| |||
Lasy hyrkańskie[1][2] (azer. Hirxan meşələri, pers. جنگلهای هیرکانی) – kompleksy wilgotnych lasów strefy umiarkowanej rozciągające się wzdłuż południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego, tworzące masyw leśny ciągnący się łukiem o długości ok. 1000 km od Niziny Lenkorańskiej i Gór Tałyskich w południowo-wschodnim Azerbejdżanie, poprzez północne stoki gór Elburs, aż po prowincję Golestan w północnym Iranie.
W 2019 roku piętnaście obszarów w północnym Iranie porośniętych przez lasy hyrkańskie wpisano na podstawie kryterium przyrodniczego IX na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2023 roku dokonano rozszerzenia wpisu o dwa komponenty znajdujące się w Parku Narodowym Hirkan w Azerbejdżanie[3].
Charakterystyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/3615554_%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%B2%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%87%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C.jpg/220px-3615554_%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%B2%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%87%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C.jpg)
Historia lasów hyrkańskich sięga okresu sprzed 25–50 mln lat, kiedy roślinność ta pokrywała większość strefy klimatu umiarkowanego na półkuli północnej[1][3]. W okresach zlodowaceń wycofywała się jednak z zajmowanych terenów, by później ponownie rozrosnąć się w łagodniejszych warunkach klimatycznych[3]. Do czasów współczesnych roślinność ta zachowała się w formie szczątkowej w ciągłym pasie o długości ok. 1000 km rozciągającym się od południowo-wschodniego Azerbejdżanu, przez północny Iran, po Park Narodowy Golestan[4][3][5].
Obszar lasów hyrkańskich obejmuje teren o profilu wysokościowym od nieco poniżej poziomu morza aż do linii drzew na wysokości ok. 2500–2800 m n.p.m.[4] Znaczna część lasów położona jest w niedostępnym terenie, na północnych stokach masywu Elburs i w Górach Tałyskich[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Hirkan_National_Park_%28Sipiapart%29.jpg/220px-Hirkan_National_Park_%28Sipiapart%29.jpg)
Ze względu na izolację geograficzną występuje więc tu ogromna bioróżnorodność zarówno w zakresie flory, jak i fauny, obejmująca liczne gatunki reliktowe i endemiczne[3]. Najstarsze odnalezione tu okazy drzew liczą ok. 300–400 lat, a niektóre nawet 500 lat[2][3]. W lasach bardzo zróżnicowana i bogata jest warstwa podszytu[4].
Zróżnicowany jest również klimat masywu lasów hyrkańskich. Wilgotność zmniejsza się stopniowo od północnego zachodu w kierunku południowo-wschodnim i wschodnim[4]. Roczna suma opadów przekracza 2000 mm w północno-zachodnich kompleksach leśnych i spada do ok. 500 mm na wschodzie[4].
Między ekosystemem leśnym a sąsiednimi ekosystemami występują dwa główne ekotony. W górach Elburs lasy liściaste graniczą z subalpejską i alpejską roślinnością poduszkową, nie występuje tu piętro lasów iglastych charakterystyczne dla innych lasów górskich na półkuli północnej[4]. Natomiast w niektórych innych miejscach lasy liściaste stykają się z lasami jałowcowymi, półsuchymi łąkami, a nawet obszarami półpustyń[4].
Lasy hyrkańskie stanowią ekoregion WWF nr 649 (dawniej PA0407[6]) o nazwie Caspian Hyrcanian Mixed Forests[5].
Flora
Na terenie lasów hyrkańskich wykazano występowanie ponad 3200 gatunków roślin naczyniowych. Ze względu na znaczną izolację geograficzną tego obszaru występuje tu wiele gatunków reliktowych, endemicznych oraz rzadkich, często zagrożonych[3]. Endemitów i subendemitów typowo hyrkańskich jest ok. 300 gatunków, natomiast ok. 500 gatunków to endemity irańskie[3]. Roślinami reliktowymi występującymi na tym obszarze są m.in. parocja perska (Parrotia persica), skrzydłorzech kaukaski (Pterocarya fraxinifolia) i brzostownica kaukaska (Zelkova carpinifolia)[7], albicja biało-różowa (Albizia julibrissin) i hurma kaukaska (Diospyros lotus)[4] oraz glediczja kaspijska(inne języki) i dąb kasztanolistny[5].
Fauna
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Persian_Leopard_%28Panthera_pardus_saxicolor%29.jpg/220px-Persian_Leopard_%28Panthera_pardus_saxicolor%29.jpg)
Obszar lasów hyrkańskich zamieszkują populacje wielu gatunków ptaków oraz ssaków o znaczeniu lokalnym, regionalnym i globalnym[3]. Wykazano występowanie ok. 180 gatunków ptaków typowych dla wilgotnych lasów liściastych strefy umiarkowanej, m.in. sikory perskiej(inne języki), muchołówki półobrożnej, kraski, orła cesarskiego, orła stepowego i turkawki[3], dla ochrony których wyznaczono na tym terenie kilka ostoi ptaków IBA[7][4].
W regionie porośniętym przez te lasy odnotowano obecność ok. 58 gatunków ssaków, w tym populacji zagrożonego lamparta perskiego, rysia euroazjatyckiego i kota błotnego[7]. Występuje tu również koza bezoarowa i owca dzika (argal), myszarka kaukaska[5], 18 gatunków nietoperzy, a z dużych ssaków wilk i niedźwiedź brunatny[3][7] oraz szakal złocisty[5]. Herpetofauna obejmuje ponad 30 gatunków gadów oraz kilka endemicznych gatunków płazów, natomiast w górskich strumieniach regionu lasów hyrkańskich zamieszkuje ponad 50 gatunków rodzimych ryb słodkowodnych[4].
Lasy hyrkańskie zamieszkiwał również tygrys kaspijski – podgatunek tygrysa azjatyckiego wymarły w II połowie XX wieku[7].
Lokalizacja
Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO zostały następujące kompleksy lasów hyrkańskich[8]:
Nr identyfikacyjny | Nazwa | Państwo | Jednostka administracyjna[4][7] | Współrzędne | Obszar (w ha) | Strefa buforowa (w ha) |
---|---|---|---|---|---|---|
1584bis-001 | Golestan (północny) | Iran | Golestan, Chorasan Północny | 37°25′17,3″N 55°43′27,4″E/37,421472 55,724278 | 17 873,18 | 64 300,77 |
1584bis-002 | Golestan (południowy) | Golestan, Chorasan Północny, Semnan | 37°20′26,4″N 55°43′32,3″E/37,340664 55,725639 | 10 658,08 | ||
1584bis-003 | Abr (wschodni) | Golestan, Semnan | 36°48′45,3″N 54°56′41,6″E/36,812581 54,944889 | 6 672,52 | 23 323,35 | |
1584bis-004 | Abr (zachodni) | 36°48′57,0″N 55°06′03,4″E/36,815831 55,100942 | 10 991,08 | |||
1584bis-005 | Dżahan Nama | Golestan | 36°39′55,0″N 54°24′05,5″E/36,665278 54,401528 | 11 339,73 | 26 862,83 | |
1584bis-006 | Bula | Mazandaran | 36°05′55,8″N 53°23′37,5″E/36,098828 53,393750 | 17 516,47 | 12 344,21 | |
1584bis-007 | Alimestan | 36°10′24,9″N 52°24′14,2″E/36,173583 52,403942 | 394,3 | 845,98 | ||
1584bis-008 | Waz (wschodni) | 36°16′44,8″N 52°07′30,2″E/36,279108 52,125056 | 2 218,16 | 3 720,15 | ||
1584bis-008 | Waz (zachodni) | 36°18′26,9″N 52°03′39,8″E/36,307467 52,061056 | 4 692,37 | |||
1584bis-010 | Kodżur | 36°32′45,7″N 51°40′03,5″E/36,546025 51,667639 | 14 891,8 | 9 628,5 | ||
1584bis-011 | Czahar-Bagh | 36°15′30,8″N 51°13′01,7″E/36,258556 51,217139 | 6 886,44 | 2 663,8 | ||
1584bis-012 | Choszke Daran | 36°43′38,1″N 51°03′50,3″E/36,727247 51,063967 | 214,47 | 39,08 | ||
1584bis-013 | Sijahrud-e Rudbar | Gilan | 36°53′59,2″N 49°40′19,3″E/36,899772 49,672028 | 11 197,4 | 15 897,4 | |
1584bis-014 | Gast Rudchan | 37°03′56,0″N 49°09′09,9″E/37,065556 49,152744 | 10 541,13 | 16 015,37 | ||
1584bis-015 | Lisar | 37°56′08,0″N 48°49′56,4″E/37,935550 48,832333 | 3 397,61 | 1 487,35 | ||
1584bis-016 | Dangyaband | Azerbejdżan | Lenkoran | 38°45′16,1″N 48°40′57,0″E/38,754475 48,682506 | 2 703 | 20 670 |
1584bis-017 | Dolina İstisuçay | Astara | 38°27′17,9″N 48°40′45,5″E/38,454967 48,679303 | 12 817 | 21 632 | |
Suma: | 145 004,74 | 219 431,41 |
![Mapa konturowa Iranu](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Iran_relief_location_map.jpg/600px-Iran_relief_location_map.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/16px-Geographylogo.svg.png)
Cyfry na mapie odpowiadają kolejności w sekcji powyżej
Przypisy
- ↑ a b Polski Komitet ds. UNESCO, Azerbejdżan [online], www.unesco.pl [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ a b Polski Komitet ds. UNESCO, Iran [online], www.unesco.pl [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k UNESCO World Heritage Centre, Hyrcanian Forests [online], whc.unesco.org [dostęp 2024-04-05] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l Hyrcanian Forests – Nomination 1584 (inscribed) Executive Summary, UNESCO World Heritage Centre, Teheran 2018 [dostęp 2024-04-05] (ang.).
- ↑ a b c d e Caspian Hyrcanian Mixed Forests [online], One Earth [dostęp 2024-04-05] (ang.).
- ↑ Temperate broadleaf and mixed forests – Central Asia: Northern Iran into southern Azerbaijan. [w:] WWF [on-line]. worldwildlife.org. [dostęp 2024-04-05]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Hyrcanian Forests – Nomination 1584bis (inscribed extension) Executive Summary, UNESCO World Heritage Centre, Teheran–Baku 2021 [dostęp 2024-04-05] (ang.).
- ↑ UNESCO World Heritage Centre, Hyrcanian Forests – Maps [online], whc.unesco.org [dostęp 2024-04-05] (ang.).