Krystyna Krahelska
![]() Krystyna Krahelska (1938) | |||
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 24 marca 1914 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 2 sierpnia 1944 | ||
Przebieg służby | |||
Lata służby | 1939–1944 | ||
Siły zbrojne |
| ||
Jednostki | Dywizjon Jeleń | ||
Główne wojny i bitwy |
| ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Krystyna_Krahelska_legitymacja_studencka_1938.jpg/220px-Krystyna_Krahelska_legitymacja_studencka_1938.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Dom_Prasy_ul._Marsza%C5%82kowska_3_w_Warszawie.jpg/220px-Dom_Prasy_ul._Marsza%C5%82kowska_3_w_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Syrenka_warszawska0205.jpg/220px-Syrenka_warszawska0205.jpg)
Krystyna Krahelska ps. „Danuta” (ur. 11 marca?/24 marca 1914 w Mazurkach k. Baranowicz, zm. 2 sierpnia 1944 w Warszawie) – polska poetka, harcerka, pielęgniarka, etnografka, żołnierka Armii Krajowej, uczestniczka powstania warszawskiego.
Życiorys
Urodziła się w rodzinnym majątku w Mazurkach nad rzeką Szczarą koło Baranowicz jako córka Jana Krahelskiego, inżyniera, późniejszego oficera WP, starosty i wojewody poleskiego w latach 1926–1932 oraz Janiny Bury, biologa. Była bratanicą Wandy Krahelskiej-Filipowiczowej (uczestniczki zamachu na rosyjskiego generała-gubernatora Skałona) oraz kuzynką męża Haliny Krahelskiej. Była to typowa rodzina inteligencka.
Od roku 1928 członek ZHP, w latach 1929–1932 prowadziła gromadę zuchów. W roku 1931 uczestniczyła w składzie delegacji polskiej w Zlocie Skautów Słowiańskich w Pradze. W 1932 zdała maturę w gimnazjum im. Romualda Traugutta w Brześciu nad Bugiem[1].
Od października 1932 studiowała geografię i historię, a następnie etnografię na Wydziale Humanistycznym UW, gdzie była podopieczną Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowej. Kilkakrotnie wykonywała pieśni regionalne przed mikrofonami Polskiego Radia w Wilnie i Warszawie. W maju 1939 zdała egzamin dyplomowy.
W latach 1936–1937 pozowała Ludwice Nitschowej do pomnika Syreny[2]. Nitschowa opisała Krahelską jako „wysoką, świetnie zbudowaną, mocną dziewczynę o słowiańskim, a raczej polskim typie urody”[3]. Przyjęła ona propozycję rzeźbiarki, ale nie rozgłaszała tego faktu wśród znajomych[3]. Twarz Syreny nie jest jednak jej twarzą, a rzeźbę zaczęto kojarzyć z Krahelską po wojnie, kiedy Nitschowa w jednym z wywiadów ujawniła jej nazwisko[3]. Jednak w marcu 1937 roku Maria Dąbrowska zapisała w dzienniku: (...) jedziemy do pracowni pani Kraskowskiej-Nitschowej zobaczyć pomnik Syreny (...) Pozowała do tego pomnika Krysia Krahelska, córka wojewody. Piękna jak syrena i śpiewa jak syrena[4].
We wrześniu 1939 w oblężonej stolicy działała w ramach obrony cywilnej, a podczas okupacji przebywała w Warszawie, a następnie pracowała w Państwowym Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach[1]. Od grudnia 1939 w konspiracji w Związku Walki Zbrojnej. Łączniczka i kurierka do specjalnych poruczeń na teren Nowogródczyzny. Przewoziła broń, przeszkolona w służbie sanitarnej, a w latach 1943–1944 pracowała jako pielęgniarka w szpitalu powiatowym we Włodawie. Jako sanitariuszka jeździła do oddziałów partyzanckich i szkoliła dziewczęta do służby sanitarnej[1].
Od maja 1944 przebywała w Krakowie, a od połowy lipca 1944 ponownie w Warszawie. W powstaniu warszawskim przydzielona jako sanitariuszka 1108 plutonu (dowódca ppor. Karol Wróblewski ps. „Wron”) w 3. szwadronie I dywizjonu „Jeleń” 7 pułku Ułanów Lubelskich AK pod pseudonimem „Danuta”[5]. 1 sierpnia, podczas prowadzonego przez pluton od strony ul. Polnej ataku na budynek Domu Prasy przy ul. Marszałkowskiej 3/5 (m.in. siedziba redakcji i drukarni „Nowego Kuriera Warszawskiego”), w momencie ratowania rannego kolegi została trzykrotnie postrzelona w klatkę piersiową. Była operowana w szpitalu powstańczym przy ul. Polnej 34, jednak w wyniku zadanych ran zmarła nad ranem 2 sierpnia[5][6].
Została pochowana w ogródku domu przy ul. Polnej 36. Po wojnie jej zwłoki ekshumowano i przeniesiono na stary cmentarz na Służewie[7]. Na nagrobku wyryto pierwszą zwrotkę jej piosenki „Hej, chłopcy, bagnet na broń”[8].
Pośmiertnie awansowana do stopnia plutonowego Armii Krajowej oraz odznaczona orderami.
Twórczość
Wiersze i piosenki pisała od 1928. Najbardziej znaną swoją piosenkę „Hej, chłopcy, bagnet na broń” napisała w styczniu 1943 dla żołnierzy „Baszty”. Stała się ona najpopularniejszą piosenką żołnierską Polski Walczącej i powstania warszawskiego. Tekst opublikowano po raz pierwszy na łamach konspiracyjnego pisma „Bądź Gotów” (20 listopada 1943 nr 21), a następnie przedrukowano kilkakrotnie w prasie powstańczej oraz w dwóch konspiracyjnych antologiach Pieśni Podziemne (1944) i Śpiewnik B.Ch. (październik 1944), a także w wielu antologiach powojennych.
W czasie okupacji znane były i śpiewane także jej dwie wcześniejsze (napisane w latach 1941–1942) piosenki „Kołysanka” (inny tytuł „Kołysanka o zakopanej broni”) i „Kujawiak” (inne tytuły „Kujawiak konspiracyjny”, „Kujawiak partyzancki”) oraz wiersze: „Polska”, „Modlitwa” i „Wiersz o Tobruku”.
Po wojnie wydano dwa zbiory jej wierszy i piosenek: „Smutna rzeka” i „Wiersze”. Jej teksty zostały wykorzystane przez Agę Zaryan na płycie „Umiera piękno”.
Odznaczenia
- Krzyż Walecznych – pośmiertnie
- Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami – pośmiertnie
- Medal Wojska – pośmiertnie
- Krzyż Armii Krajowej – pośmiertnie
Upamiętnienie
- W marcu 1984 imię Krystyny Krahelskiej nadano Szkole Podstawowej nr 212 w Warszawie[9].
- W 2007 imieniem Krystyny Krahelskiej nazwano rondo na warszawskim Ursynowie znajdujące się na skrzyżowaniu ulic Płaskowickiej i al. Komisji Edukacji Narodowej[10].
- W 2022 we Włodawie odsłonięto ławeczkę Krystyny Krahelskiej[11].
Odznaka Honorowa
![]() Baretka |
Krystyna Krahelska jest patronką medalu ustanowionego i nadawanego przez Zarząd Główny Towarzystwa Przyjaciół Warszawy. „Odznaka Honorowa im. Krystyny Krahelskiej – Pamięci Powstania Warszawskiego” może być przyznana osobie fizycznej lub prawnej „za ocalenie od zapomnienia bohaterstwa żołnierzy i ludności cywilnej w Powstaniu Warszawskim 1944 r.” Nagradzane są różnorakie formy działalności zmierzające do przekazywania młodemu pokoleniu wspomnień z okresu powstania. O uhonorowanie odznaką mogą wnioskować urzędy i instytucje państwowe, zarządy główne stowarzyszeń kombatanckich, członkowie TPW, zarządy organizacji społecznych oraz instytucje oświatowo-wychowawcze.
W kulturze popularnej
W piosence „Za wolność” z płyty „Morowe Panny” wykonywanej przez Halinę Mlynkovą w refrenie, wśród uczestniczek powstania warszawskiego wspomniana jest Krystyna Krahelska – „i nasza syrenka Danusia”[12].
Wokalistka o pseudonimie artystycznym „Heroica” — Agata Przychodzka — upamiętniła tę postać w utworze pod tytułem „Dla Krystyny”. Został on zamieszczony na jej debiutanckim albumie „Pamiętam”, wydanym w 2017 r.[13][14][15][16]. W nagraniu utworu uczestniczył jako wokal w tle Grzegorz Jastrzębski, lider i wokalista zespołu Legion Twierdzy Wrocław, realizujący także projekty muzyczne pod szyldem Omerta (Omerta Band)[17][18][19].
Galeria
- Tablica pamiątkowa poświęcona Krystynie Krahelskiej na ścianie Pałacu Czartoryskich w Puławach
- Tablica upamiętniająca Krystynę Krahelską przy ul. Rakowieckiej 57 w Warszawie, gdzie mieszkała w latach 1936–1939
- Mapka cmentarza przy ul. Fosa z lokalizacją grobu Krystyny Krahelskiej
- Grób Krystyny Krahelskiej
Przypisy
- ↑ a b c Michalska 1988 ↓, s. 211.
- ↑ Hanna Michalska i in.: Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. 211. ISBN 83-06-01195-3.
- ↑ a b c Stefan K. Kuczyński, Mieczysław Wieruszewski. Pomnik Syreny nad Wisłą. „Kronika Warszawy 3(47)”, s. 59, 1981.
- ↑ MariaM. Dąbrowska MariaM., Dzienniki. 1933-1945, Warszawa: Czytelnik , 1988, s. 205, ISBN 83-07-00974-X .
- ↑ a b Michalska 1988 ↓, s. 212.
- ↑ Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1969, s. 64.
- ↑ Stefan K. Kuczyński, Mieczysław Wieruszewski. Pomnik Syreny nad Wisłą. „Kronika Warszawy 3(47)”, s. 68, 1981.
- ↑ Jacek Wołowski: Moja Warszawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 26. ISBN 83-01-00062-7.
- ↑ Historia. sp212.szkolnastrona.pl.
- ↑ Uchwała Nr IV/32/2007 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie nadania nazwy rondu w Dzielnicy Ursynów m.st. Warszawy.. [w:] Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego Nr 33, poz. 648 [on-line]. bip.mazowieckie.pl, 3 lutego 2007. s. 4988–4989. [dostęp 2014-02-25].
- ↑ JolantaJ. Masiewicz JolantaJ., Zostanie odsłonięta ławeczka Krystyny Krahelskiej we Włodawie. Będzie bogaty program uroczystości [online], Włodawa Nasze Miasto, 29 września 2022 [dostęp 2022-12-19] (pol.).
- ↑ Fragment koncertu Morowe Panny w parku Wolności Muzeum Powstania Warszawskiego (28 lipca 2012).
- ↑ Sikora (612) ↓, item/612.
- ↑ raciborz.com.pl 2018 ↓, /2018/02/23/rock-up-koncert-wykletym-wystapia-heroica-i-moria.
- ↑ discogs.com Heroica ↓, /release/11349072-Heroica-Pamiętam.
- ↑ ultrapatriot.pl ↓, /?1008,pl_heroica-pamietam-gratis.
- ↑ Witkowski 2020a ↓, /13-osob-z-zarzutami-promowania-nazizmu-w-tym-b-prezes-radia-gdansk-z-nadania-pis.
- ↑ Harłukowicz 2020 ↓, /dziennikarze-wyborczej-rozpracowali-polskich-fanow-hitlera/.
- ↑ Witkowski, Woroncow i Puchała 2023 ↓, s. 60.
Bibliografia
- Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945 T.2. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1987, s. 96–97. ISBN 83-211-0758-3.
- Hanna Michalska: Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945; poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. 211–212. ISBN 83-06-01195-3.
- Krystyna Krahelska. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2014-07-31].
- JacekJ. Harłukowicz JacekJ., Dziennikarze Wyborczej rozpracowali polskich fanów Hitlera [online], otwarta.org, 13 listopada 2020 [dostęp 2024-03-08] (pol.), Fragment artykułu z portalu wyborcza.pl pt. „Rozpracowaliśmy polskich fanów Hitlera. Są częścią neonazistowskiej międzynarodówki”.
- Heroica – Pamiętam [online], ultrapatriot.pl [dostęp 2024-03-14] (pol.).
- Heroica (2) – Pamiętam [online], discogs.com [dostęp 2024-03-14] (pol.).
- Rock Up! Koncert Wyklętym. Wystąpią Heroica i Moria [online], raciborz.com.pl, 23 lutego 2018 [dostęp 2024-03-14] (pol.).
- KacperK. Sikora KacperK., "Legion Twierdzy Wrocław – dwie płyty jak lustrzane odbicia" [online], Szturm miesięcznik narodowo-radykalny [dostęp 2024-03-08] (pol.).
- PrzemysławP. Witkowski PrzemysławP., 13 osób z zarzutami promowania nazizmu, w tym b. prezes Radia Gdańsk z nadania PiS [online], oko.press, 24 sierpnia 2020 [dostęp 2024-03-13] (pol.).
- PrzemysławP. Witkowski PrzemysławP., JakubJ. Woroncow JakubJ., DominikD. Puchała DominikD., The polish independence march as a contact hub and a model for european extremism [PDF], Counter Extremism Project (CEP), 2023 [dostęp 2024-03-13] (ang.), Publikacja zamieszczona na stronie Stowarzyszenia „NIGDY WIĘCEJ”.
Linki zewnętrzne
- Hej, chłopcy, bagnet na broń – tekst
- Hej, chłopcy, bagnet na broń – piosenka