Konitrut błotny
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | babkowate | ||
Rodzaj | konitrut | ||
Gatunek | konitrut błotny | ||
Nazwa systematyczna | |||
Gratiola officinalis L. Sp. pl. 1:17. 1753 | |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
| |||
|
Konitrut błotny (Gratiola officinalis L.) – gatunek rośliny z rodziny babkowatych (Plantaginaceae), dawniej umieszczany zwykle w trędownikowatych (Scrophulariaceae), czasem w osobno wyodrębnianej rodzinie Gratiolaceae. Zasięg gatunku obejmuje Europę południową, środkową i wschodnią, rejon Kaukazu i Azji środkowej[4]. W Polsce gatunek dość rzadki zarówno na niżu jak i w niższych położeniach górskich.
Morfologia
- Łodyga
- Dęta, w górze czterokanciasta, w dole obła, wzniesiona, naga, pojedyncza lub gałęzista. Pod ziemią pełzające kłącze wytwarzające rozłogi.
- Liście
- Ulistnienie nakrzyżległe, lancetowate, w górze na brzegu odlegle piłkowane, u nasady wpół obejmujące łodygę, gruczołowato kropkowane. Liście zaostrzone, z 3 nerwami, około 3,5 cm długie i 1 cm szerokie.
- Kwiaty
- Wyrastają pojedynczo w kątach liści na szypułkach krótszych od przysadek. Są białe, jasnoróżowe, czerwonawo nabiegłe, z żółtą, długą rurką, w górze brunatnawą, wewnątrz owłosioną. Korona wargowa. Kielich o działkach lancetowatych, ogruczolonych, pręciki 4, w tym 2 zwykłe i 2 pręciki nitkowate, niedorozwinięte (prątniczki).
- Owoc
- Jajowata torebka. Nasiona podłużne i pomarszczone.
- Pokrój
- Liście, pąki i kwiat
- Kwiat
Biologia i ekologia
Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do października. Rośnie w miejscach wilgotnych – na łąkach, bagnach, przy rowach i na brzegach wód stojących lub wolno płynących. Preferuje glebę nieco wapienną. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Cnidion dubii[5].
- Cechy fitochemiczne
Konitrut błotny jest rośliną trującą. W dawkach trujących konitrut wywołuje, poza silną biegunką, wysypki i wykwity skórne. Zawiera glikozyd gracjolinę działającą hemolitycznie, tj. rozpuszczającą czerwone krwinki, co wywołuje ostre zapalenie śluzówki żołądka i jelit u koni. Zwierzęta na pastwisku zwykle omijają konitrut z powodu jego gorzkiego smaku. Zatrucia u zwierząt występują tylko wtedy, gdy roślina ta występuje w sianie. Najbardziej wrażliwe na zatrucie konitrutem są konie, stąd jego polska nazwa.
Zagrożenia i ochrona
W latach 2004–2014 roślina znajdowała się w Polsce pod ochroną ścisłą[6]. Od 2014 roku objęta jest ochroną częściową[7]. Umieszczona na polskiej czerwonej liście w kategorii VU (narażony)[8]. Przyczyny zagrożenia to niszczenie siedlisk przez zabudowy hydrotechniczne dolin rzecznych, osuszanie podmokłych terenów oraz naturalna sukcesja roślinności prowadząca do zacienienie stanowisk[9].
Zastosowanie
W medycynie ludowej był stosowany jako środek przy chorobach skóry i hemoroidach.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-06] (ang.).
- ↑ Gratiola officinalis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Taxon: Gratiola officinalis. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-09]. (ang.).
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 168, poz. 1764).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- ↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 105, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
Bibliografia
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- Jakub Mowszowicz: Rośliny trujące. Warszawa: PWN, 1953.
- Britannica: plant/Gratiola-officinalis
- SNL: nådesurt
- BioLib: 40805
- EoL: 484984
- EUNIS: 183117
- Flora of China: 210000674
- Flora of North America: 210000674
- FloraWeb: 2738
- GBIF: 3171915
- identyfikator iNaturalist: 333943
- IPNI: 803505-1
- ITIS: 506040
- NCBI: 204382
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2831896
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:803505-1
- Tela Botanica: 30641
- identyfikator Tropicos: 29200308
- USDA PLANTS: GROF