Jordan Chadżikonstantinow-Dżinot
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 1818 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 22 sierpnia 1882 | ||
Narodowość | bułgarska, macedońska | ||
Język | bułgarski | ||
Dziedzina sztuki | literatura | ||
|
Jordan Chadżikonstantinow-Dżinot (bułg. Йордан Хаджиконстантинов Джинот, mac. Jордан Хаџи Констандинов-Џинот; ur. 1818[1] w Wełesie, zm. 22 sierpnia 1882 tamże[2]) – bułgarski i macedoński nauczyciel, pisarz i publicysta. W bułgarskiej historiografii ujmowany jest jako działacz bułgarskiego odrodzenia narodowego i jeden z pierwszych twórców dramatycznych piszących w języku bułgarskim[3][1], w macedońskim dialekcie z jego rodzinnego Wełesu[4]. Z kolei nauka macedońska przedstawia go jako wyróżniającą się postać odrodzenia narodowego Macedończyków[2][5][6]. Sam określał siebie i swoich rodaków mianem Bułgarów[3] lub Bułgarów z Mezji Dolnej, chociaż posługiwał się też pojęciem Macedonii, w której sytuował Skopje[7].
Życiorys
Był synem ubogiego sługi cerkiewnego, Konstantina (Koczo), pracującego przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Wełesie. Miał dwóch braci i siostrę[2]. Uczył się w szkole w rodzinnym Welesie[3]. W wieku 15 lat został wysłany przez ojca na naukę do Samokowa, skąd jednak wrócił zaledwie po półrocznym pobycie[2]. Następnie kształcił się w Salonikach. Pozwoliło mu to gruntownie poznać literaturę cerkiewnosłowiańską, jak również opanować język grecki i zapoznać się z literaturą grecką[3].
Ok. 1838–1839 r. wrócił do Wełesu i podjął pracę nauczyciela[2]. Był równocześnie działaczem społecznym, działał na rzecz oświecenia Słowian macedońskich, dążył do podniesienia poziomu wykształcenia i kultury miejscowej słowiańskiej ludności, starał się budzić w nich odrębną tożsamość[3]. Jego zaangażowanie w sprawy narodowe oraz wprowadzanie nowych metod pracy w szkole wielokrotnie doprowadzało go do konfliktów z tureckimi władzami, z greckimi duchownymi prawosławnymi oraz z zamożnymi właścicielami ziemskimi (czorbadżi), niezainteresowanymi rozwojem oświaty ludowej[2]. Za sprawą donosu czorbadżich z Wełesu został fałszywie oskarżony o szpiegostwo na rzecz Serbii i Rosji. Przed aresztowaniem zbiegł do Salonik, a stamtąd na Athos. Przebywał przez pewien czas na Chios i Patras, po czym wrócił do rodzinnego miasta. Dalsze prowadzenie szkoły uniemożliwił mu jednak miejscowy prawosławny biskup Teoklet, z pochodzenia Grek[2]. Również kolejny biskup, Auksencjusz, chociaż był z pochodzenia Bułgarem, nie aprobował metod Chadżikonstantinowa i nie pozwolił mu prowadzić szkoły w miejscowym języku[2].
W 1848 r. wyjechał do Skopje, gdzie prowadził szkołę przy soborze Narodzenia Matki Bożej[2]. Nauczał według własnego programu, obejmującego m.in. lekcje dobrego wychowania, arytmetyki, geografii, języków bułgarskiego, serbskiego i rosyjskiego, historii Cerkwi prawosławnej, historii ogólnej, katechezy, gramatyki cerkiewnosłowiańskiej oraz bułgarskiej[8]. W szkole prowadził zajęcia z wykorzystaniem systemu Bella-Lancastera, dającego możliwość kształcenia większej liczby wychowanków[3]. W mieście utworzył Dom Słowiański, razem z uczniami organizował przedstawienia teatralne[2]. Kilkakrotnie wyjeżdżał ze Skopje do Konstantynopola, ponownie był też fałszywie oskarżany przez greckich duchownych o szpiegostwo[2]. Posadę w szkole w Skopju ostatecznie stracił za sprawą starań miejscowego biskupa Joachima, Greka z pochodzenia, który doprowadził do tego, że w styczniu 1857 r. Jordan Chadżikonstantinow został aresztowany przez władze tureckie i usunięty z miasta[3]. Przez rok żył w Belgradzie[2].
W 1859 r. przyjechał do Prilepu i ponownie pracował tam jako nauczyciel. Już w roku następnym próbował wrócić do Wełesu, jednak został natychmiast zatrzymany i skazany na zesłanie do Azji Mniejszej i osadzony w więzieniu w Aydin[3]. Przyczyną tak surowej kary było znalezienie w jego domu dzieł bułgarskiego rewolucjonisty Georgiego Rakowskiego[3]. Podczas uwięzienia stracił prawe oko[3]. Wrócił na Bałkany po dwóch latach i podjął ponownie działalność nauczycielską dzięki pomocy wpływowych Bułgarów z Konstantynopola[3].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%9C%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%88%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%9F%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82.jpg/220px-%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%9C%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%88%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%9F%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82.jpg)
Zmarł w Wełesie i został pochowany przy miejscowej cerkwi Przemienienia Pańskiego[9]. Całkowicie oddany sprawom oświaty, nigdy się nie ożenił. Mieszkał z siostrą Mariją, która przez całe życie wspierała działalność brata[2].
Jego imię nosi teatr dramatyczny w Wełesie[2].
Zarys twórczości
Jordan Chadżikonstantinow był publicystą, autorem artykułów publikowanych na łamach „Carigradskiego westnika”, w których poruszał tematykę etnograficzną, geograficzną, moralną, pisał o metodach i zadaniach nowoczesnej szkoły, oświaty i wychowania[3]. Do tworzonych przez siebie tekstów wprowadzał elementy żywych dialektów słowiańskich z Macedonii, dlatego macedońskie opracowania historyczne przedstawiają go jako pierwszego macedońskiego poetę i dramatopisarza[5]. Dla nauki bułgarskiej, uznającej zjawiska zachodzące w Macedonii w XIX w. za refleks procesów ogólnobułgarskich, Chadżikonstantinow jest natomiast jednym z kilku wczesnych twórców literackich bułgarskiego odrodzenia narodowego, szczególnie przy tym zasłużonym dla edukacji i nauki[10].
Poszukiwał zabytków dawnych literatur słowiańskich na Bałkanach, wyszukiwał i zbierał żywoty świętych oraz pieśni ludowe, interesował się bułgarską gramatyką, ortografią oraz historią języka bułgarskiego, publikując na te tematy w pismach „Byłgarski kniżnicy” i „Glasnik društva srpske slovesnosti”[3]. Upowszechnianie wiedzy o języku bułgarskim, jego historii i zabytkach uważał za fundamentalną część procesu budowania świadomości narodowej[3]. Sam pisał dla słowiańskich szkół podręczniki[4].
W ramach swoich zainteresowań etnograficznych Chadżikonstantinow-Dżinot opublikował szereg artykułów poświęconych zwyczajom ludowym słowiańskiej ludności Macedonii, sporządził opisy miast w Macedonii (Opisanieto na makedonski gradowe) oraz opisy regionów Macedonii (Statisticzesko opisanie na Debyrska reka w Stara Byłgarija, Statisticzesko opisanie na Weleszka okolija, Krystczowa, Ochrid i Bitola, Statisticzesko opisanie, spomenik za seła, naziwaemij Moriewo, Prilepsko)[3].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%98%D0%B0_%28%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%29.jpg/220px-%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%98%D0%B0_%28%D0%8F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%29.jpg)
Ok. 1845 r. napisał dydaktyczny utwór pt. Tablica perwaja, zainspirowany dziełem serbskiego działacza oświeceniowego, Dositeja Obradovicia pt. Ižica z 1830 r.[11]. Publikacja ta zawierała zestawienie aforyzmów i pouczeń moralnych (w stylu Boga się bój, największego Króla, Pana i Sędziego[11]). W 1851 r. opublikował opowiadanie Bog, którego główny bohater i narrator jest bułgarskim patriotą, działającym na rzecz narodowego swojego ludu, pracującym dla jego rozwoju i wyzwolenia spod ucisku. Wyraża również przekonanie, że bycie Bułgarem oznacza umiłowanie wszelkiego dobra, życie z wiarą, nadzieją i miłością do człowieka[3]. Następnie Chadżikonstantinow opublikował sparafrazowaną wersję Boga zatytułowaną Wenec perwij, w której podobne przesłanie formułował jako radę i wzór postępowania dla wszystkich Bułgarów[3].
Był jednym z pierwszych twórców piszących dramaty w macedońskiej odmianie języka bułgarskiego, czy też w języku bułgarskim w ogóle[3][1]. Tworzył również wiersze. W latach 50. XIX w. opublikował w „Carigradskim westniku” wiersze Dionis Wakcho, Trud mi e imeto, Płacz na Skopskoto ucziliszte mnogotrudnoe, Awrora, Basnia[3]. Wartość poetycka tych tekstów nie jest wielka, gdyż autor, starając się tworzyć w duchu klasycyzmu, z trudnością panował nad poetycką formą, wersyfikacją, strukturą; cenniejsze jest ich przesłanie dydaktyczne, wpisujące się w ogólny kierunek działalności Chadżikonstantinowa[3]. Jego dramaty nie zachowały się, przetrwały jedynie wzmianki o przygotowywaniu ich do publikacji na łamach „Carigradskiego westnika” z 1853 r. Przetrwały jedynie krótkie formy, wierszowane dialogi, łącznie sześć dzieł[2]. Dwa z nich, Minerwa i dewet muzi i Ostrimecz se razgowariat radi izgubena Bołgarija oraz Razgowor ili prawi czełowek, to najbardziej udane dzieła literackie Chadżikonstantinowa-Dżinota[3].
Przypisy
- ↑ a b c Macedonian Review, "Kulturen život" (Cultural Life), 1990 [dostęp 2022-04-02] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Џинот голем и по име и по дело [online], Ти Реков Ми Рече [dostęp 2022-04-02] (mac.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Йордан Хаджиконстантинов Джинот. „Философ скопски, наш Тредиаковски” [online], www.promacedonia.org [dostęp 2022-04-02] .
- ↑ a b I. Stawowy-Kawka: Historia Macedonii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000, ISBN 83-04-04549-4, s. 118.
- ↑ a b Јордан Хаџи Константинов-Џинот. Био-библиографска скица. W: Харалампие Поленаковиќ: Во екот на народното будење. Skopje: 1973, s. 105. (mac.).
- ↑ Tome Sazdov, Vera Stojčevska-Antić, Dragi Stefanija, Georgi Stalev, Borislav Pavlovski, Makedonska književnost, Zagreb 1988, s. 118
- ↑ J.J. Pettifer J.J., The New Macedonian Question, Springer, 19 maja 1999, ISBN 978-0-230-53579-4 [dostęp 2022-04-02] (ang.).
- ↑ ЕКСКЛУЗИВНО: Историја под прашина – бие ли се уште некој битка за да ја скрие вистината? (ВИДЕО+ФОТО) [online], Поглед.мк [dostęp 2022-04-02] (ang.).
- ↑ Црквата Свети Спас [online], visit.veles.gov.mk [dostęp 2022-04-02] .
- ↑ Иван Радев: История на българската литература през Въраждането. Велико Търново: 1997, s. 148-149. ISBN 954-427-285-2. (bułg.).
- ↑ a b Изворот на Таблица перваја од Јордан Хаџи Константинов-Џинот. W: Харалампие Поленаковиќ: Во екот на народното будење. Skopje: 1973, s. 18. (mac.).