Franklinia amerykańska
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | wrzosowce | ||
Rodzina | herbatowate | ||
Rodzaj | franklinia | ||
Gatunek | Franklinia amerykańska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Franklinia alatamaha Marshall Arbust. Amer. 49 1785[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6] | |||
![]() | |||
|
Franklinia amerykańska (Franklinia alatamaha Marshall) – gatunek z rodziny herbatowatych (Theaceae). Jedyny przedstawiciel rodzaju Franklinia W. Bartram ex H. Marshall, 1785[7].
Gatunek odkryty został w 1765 przez amerykańskich botaników – Johna i Williama Bartramów[8]. Jedyne miejsce, gdzie niewielka liczba krzewów tej rośliny rosła w naturze, znajdowało się nad Altamaha River w pobliżu Fortu Barrington w stanie Georgia[4]. Odkrywcy pozyskali nasiona i sadzonki[9] tego „osobliwego krzewu” i uprawiali go w ogrodzie w Filadelfii, gdzie mieszkali. Część nasion wysłali także do Londynu do Johna Fothergilla[8]. Roślina została opisana jako zupełnie nowy gatunek i rodzaj w 1787. Niedługo później widziana była na pierwotnym stanowisku po raz ostatni – w 1803 roku[4]. Jedyna znana w naturze populacja zniszczona została według niektórych źródeł z powodu rozrastania się plantacji bawełny, powodzi i pożarów[8], według innych z powodu nadmiernego pozyskania roślin ze względu na zapotrzebowanie z ogrodów europejskich[4]. Gatunek uznany został za wymarły w stanie dzikim. W uprawie pozostają rośliny znajdujące się i rozpowszechniane, głównie w amerykańskich, ale też europejskich i nowozelandzkich arboretach i ogrodach botanicznych w strefie ciepłego klimatu umiarkowanego[8][9]. Na przełomie XX i XXI wieku w uprawie znajdowało się ok. 2 tys. roślin tego gatunku[9]. W Polsce obecne są między innymi w arboretum w Glinnej[5] oraz w Arboretum Leśnym im. prof. Stefana Białoboka w Stradomii Dolnej[10].
Nazwa rodzajowa nadana została dla upamiętnienia Benjamina Franklina[5][11], który był przyjacielem odkrywców[8].
Morfologia
- Liście latem
- Kwiat
- Liście jesienią
- Pień
- Pokrój
- Niewielkie drzewo zwykle do 7 m wysokości (według niektórych źródeł do 10 m[5]), o kulistawej koronie[11][4]. W mniej korzystnych warunkach rośnie jako krzew do kilku metrów wysokości[5]. Kora jest cienka i gładka[5], pędy barwy czerwonawej[4]. Różne części rośliny są jedwabisto owłosione, w tym np. pąki[5].
- Liście
- Opadające zimą[11], skrętoległe[5]. Ogonek krótki, wąsko oskrzydlony[11]. Blaszka liściowa odwrotnie jajowata, wydłużona, do 18 cm długości i do 6–7 cm szerokości, klinowato zwężona u nasady, tępo piłkowana[5][4], na końcu zaostrzona. Od spodu blaszka pokryta jest włoskami pojedynczymi, widlasto rozgałęzionymi i gwiazdkowatymi[4]. Z wierzchu błyszcząca[5].
- Kwiaty
- Okazałe (do 10 cm średnicy[11]), pojedyncze[5], niemal siedzące (szypułka od 2 do 15 mm długości). Dwie szybko odpadające przysadki znajdują się tuż pod kielichem. Działki kielicha także odpadają, są owłosione i zaokrąglone na wierzchołku. Płatków korony jest pięć, mają barwę kremowo-białą i nierówną wielkość, na brzegu są drobno karbowane, od spodu gęsto owłosione[11]. Pręciki żółte[9], liczne – od 75 do 150. Zalążnia powstaje z pięciu owocolistków. W każdej z komór rozwija się najczęściej 6–8 zalążków. Szyjka słupka jest pojedyncza, zwieńczona pięciołatkowym znamieniem[11].
- Owoce
- Kulistawe torebki barwy brązowej o średnicy do 2 cm. Otwierają się w następnym roku, pękając przemiennie klapami od góry i od dołu[5]. Nasiona (w każdej z pięciu komór jest ich zwykle 6–8) są brązowe, szorstkie, asymetryczne, pozbawione skrzydełka[11].
Systematyka
Jeden z trzech rodzajów z plemienia Gordonieae de Candolle wyróżnianego w obrębie rodziny herbatowatych (Theaceae)[2]. Gatunek bywał włączany przez niektórych autorów do rodzaju Gordonia, ale wyraźna odmienność budowy owoców i nasion uzasadnia odrębność taksonomiczną w randze rodzaju[11].
Biologia i ekologia
Gatunek rośnie w niskich położeniach, na glebach wilgotnych[4]. Pierwotnie rósł na kwaśnych bagnach wśród piaszczystych pagórków u ujścia rzeki Altamaha. Co ciekawe dolina tej rzeki jest też jedynym miejscem występowania innego endemitu – gatunku Dicerandra radfordiana z rodziny jasnotowatych[9]. W ciepłym klimacie umiarkowanym, tj. w warunkach, gdzie występował naturalnie, kwitnie od sierpnia do września[4]. Kwiaty pachną słodko, przypominając woń pomarańczy[9]. W klimacie chłodniejszym, np. w Europie Środkowej, kwitnie później, zwykle dopiero w październiku, przy czym część pąków zwykle nie rozwija się przed nadejściem zimy[5]. Jesienią liście, zwłaszcza na stanowiskach dobrze nasłonecznionych, zabarwiają się na kolor jaskrawo czerwony. W czasie mrozów pędy przemarzają, ale roślina może odrastać, jeśli u nasady osłonięta jest śniegiem[5].
Zastosowanie i uprawa
Gatunek rzadko uprawiany, głównie w amerykańskich i europejskich kolekcjach botanicznych, w klimacie umiarkowanym ciepłym[11]. W Polsce rośliny przemarzają w okresie mroźnych zim[5].
Gatunek wymaga gleb kwaśnych, żyznych i świeżych. W warunkach Europy Środkowej uprawa możliwa tylko w miejscach ciepłych i silnie nasłonecznionych. Dla zakwitnięcia wymaga długiego i upalnego lata[5].
Rozmnaża się łatwo z nasion, a możliwe jest też rozmnażanie tego gatunku za pomocą zdrewniałych sadzonek pobieranych latem[9].
Okazy tego gatunku znajdujące się w uprawie są ewidencjonowane przez Bartram’s Garden[9] – wciąż utrzymywany ogród Johna Bartrama prowadzony przez stowarzyszenie John Bartram Association wraz z miejskim zarządem parków w Filadelfii[12].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-12-15] (ang.).
- ↑ Franklinia alatamaha Marshall. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2018-12-15].
- ↑ a b c d e f g h i j Franklinia alatamaha Marshall. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-15].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. D-H. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 182. ISBN 83-01-12029-0.
- ↑ Franklinia alatamaha, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Franklinia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2018-12-15].
- ↑ a b c d e Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 497. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ a b c d e f g h Janet Marinelli: Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 108. ISBN 83-7391-888-4.
- ↑ Martyna Kuźniak: Osobliwości roślinne. Arboretum leśne im. prof. Stefana Białoboka w Stradomii, 16.05.2018. [dostęp 2021-10-06].
- ↑ a b c d e f g h i j Franklinia. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-12-15].
- ↑ Bartram’s Garden. [dostęp 2018-12-15].
- EoL: 71405
- Flora of North America: 220005345
- GBIF: 5421082
- identyfikator iNaturalist: 141621
- IPNI: 105657-2
- ITIS: 21384
- NCBI: 182302
- Plant Finder: 287338
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2814310
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:105657-2
- identyfikator Tropicos: 31600168
- USDA PLANTS: FRAL
- CoL: 6JKPP