Czcionka
![]() | Ten artykuł dotyczy czcionki drukarskiej. Zobacz też: font – zestaw czcionek komputerowych. |
![]() | Ten artykuł od 2017-08 wymaga zweryfikowania podanych informacji. Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w artykule mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • Federacja Bibliotek Cyfrowych • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary) Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Metal_type.svg/200px-Metal_type.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Garamond_type_%C5%BFi-ligature_2.jpg/200px-Garamond_type_%C5%BFi-ligature_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Metal_movable_type.jpg/200px-Metal_movable_type.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Typewriters.jpg/200px-Typewriters.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Fonts_Wikipedia_Lodz.jpg/200px-Fonts_Wikipedia_Lodz.jpg)
Czcionka (staropolskie nazwy: krotło, cćonka, trzcionka) – rodzaj nośnika pojedynczych znaków pisma drukarskiego (liter, cyfr, ornamentów, znaków)[1], podstawowy materiał zecerski[1] używany w technice druku wypukłego. Współcześnie czcionka drukarska została wyparta przez czcionkę komputerową, która jest obrazem pojedynczego znaku (glifu) zakodowanym w postaci bitmapowej lub wektorowej.
W języku niefachowym, w kontekście komputerowym, określenia „czcionka” używa się jako metonimii terminu „font”, odnosząc je do zestawu czcionek, zbioru zakodowanych postaci znaków. Rozróżnienie terminologiczne między czcionką a fontem zarzucono m.in. w polskojęzycznych wersjach pakietów aplikacji biurowych takich jak MS Office czy LibreOffice, gdzie ang. font jest tłumaczone na polski jako „czcionka”.
Historia
Czcionka została wynaleziona na Dalekim Wschodzie w XI w. przez Bi Shenga, jednak w Europie do powszechnego użytku zaczęła wchodzić dopiero od XV w. Stosowania czcionek zaprzestano na początku lat 90. XX w. po upowszechnieniu się systemów DTP. Obecnie czcionki używane są tylko w artystycznych technikach druku oraz w niektórych drukach akcydensowych, np. w wykonywanych celowo tradycyjnymi metodami dyplomach lub w wydawnictwach o charakterze pamiątkowym.
Charakterystyka czcionek
Czcionka ma postać metalowego[1] (lub drewnianego[1], z tworzywa sztucznego[1]) prostopadłościanu[1] odlanego ze stopu drukarskiego. Główną część czcionki stanowi słupek. Na jego górnej (czołowej) powierzchni znajduje się wystająca główka[1] o kształcie drukowanego znaku. Płaska powierzchnia główki stanowi tzw. oczko odbijające w trakcie drukowania znaki pisarskie. Oczko to powierzchnia samego znaku. Prostokąt opisany na obrysie główki nie wypełnia jednak całości powierzchni czołowej czcionki. Pomiędzy główką i krawędziami bocznymi czcionki znajdują się odległości zwane odsadkami. Odsadka umożliwia składanie samego tekstu bez justunku, zapewniając minimalny potrzebny odstęp między znakami w wierszu (w poziomie) i między wierszami (w pionie).
Jedna z powierzchni bocznych czcionki jest tzw. płaszczyzną sygnaturową. Zawiera ona wyżłobienia (sygnatury) mające ułatwić osobie składającej – zecerowi – zorientowanie się w poprawności składu. Z tego samego powodu powierzchnia dolna (stopkowa) zawiera wyżłobienie zwane żłóbkiem. Żłóbek jest położony asymetrycznie, aby zecer po odwróceniu całego składu do góry nogami również mógł się zorientować w poprawności pracy (czy niektóre litery nie zostały ułożone do góry nogami; np. O, H). Czcionki nie posiadają wypustek wchodzących w czcionki sąsiednie. Dla niektórych znaków istnieją jednak tzw. „czcionki z przewieszką”, czyli czcionki o oczku wystającym poza niektóre krawędzie powierzchni czołowej. Wszystkie czcionki mają tę samą wysokość, wynoszącą 66 i 2/3 punktu typograficznego.
Istnieją również „czcionki” pozbawione oczka, tzw. ślepy materiał zecerski, czyli justunek – są to wszelkie metalowe kostki, blaszki i sztabki wypełniające puste miejsce wokół czcionek tak, aby przy zwiększeniu odległości między znakami i wierszami, oraz po wypełnieniu pustych powierzchni łamanej kolumny stanowiła ona nadal jednolity masywny blok.
Czcionki większe, zwykle od wielkości 2 kwadratów, były często drewniane, tzw. „drewniaki”. Wykonywane były z twardego drewna, jednak wbrew pozorom nie dębowego. Najczęściej stosowano twarde drewno cienkowłókniste: buk, grusza, klon, śliwa lub wiśnia, nasycone olejem lub pokostem; używano również czcionek z tworzyw sztucznych. Czcionki te nazywane były czcionkami afiszowymi.
Wielkości czcionek i justunku określano wyłącznie w punktach typograficznych oraz nazwach zwyczajowych będących ich wielokrotnościami.
Odlewanie czcionek
Tradycyjne, ręczne odlewanie czcionek było powszechnie stosowane do pierwszej połowy XIX wieku, a jego technika nie ulegała znaczącym zmianom od czasów Gutenberga[2]. Proces wykorzystywał różnice w twardości i temperaturze topienia różnych metali[3], a wywodził się prawdopodobnie z praktyki produkcji stempli jubilerskich lub mincerskich[4].
Najpierw w słupkach z odhartowanej (względnie miękkiej) stali grawerowano wypukłe, odwrócone (negatywowe, czyli w odbiciu lustrzanym) wzory liter, cyfr oraz innych znaków pisarskich[3]. Po ponownym zahartowaniu mogły być one stosowane jako stemple (patryce)[2]. W miększych od stali płytkach miedzianych wybijano tymi stemplami formy odlewnicze dla czcionek (matryce)[5] – były one wklęsłe i pozytywowe (nie odwrócone)[3]. Czcionki (wypukłe, odwrócone) odlewano ze stopu drukarskiego w aparacie odlewniczym o regulowanej szerokości, na dnie którego umieszczano matrycę[2].
Od 1887 r. wprowadzono do stosowania czcionki monotypowe odlewane na miejscu w drukarni na maszynie zwanej monotypem[6]. Na monotypie odlewano czcionki (monotypy) bezpośrednio (i w kolejności) do zadanego składu. Stosowany był przede wszystkim do drukowania książek[7], zwłaszcza publikacji specjalistycznych, wymagających zapisu matematycznego lub tabel[6]. Oprócz tego w drukarniach stosowano także wynalezione w 1886 r. linotypy, służące do odlewania całych wierszy tekstu[8]. Linotyp, jako urządzenie tańsze od monotypu, stosowano przede wszystkim do druku prasy codziennej[7].
Kolor czcionki
Kolor czcionki współdziała z typografią na wiele sposobów, odgrywając różne role, które zarówno pomagają w przekazie informacji, jak i stanowią element ogólnego efektu wizualnego projektu. Kolor można zastosować w celu wprowadzenia logicznej, wizualnej hierarchii w tekście, dla dodatkowego zdefiniowania i skontrastowania go oraz nadania mu innego znaczenia. Dotyczy to zarówno koloru drukowanego tekstu, jak i podłoża na które jest nanoszony. Ze względu na to, że różne kroje pisma mają zróżnicowaną szerokość znaków, różną wysokość x oraz różne style szeryfów, kroje pisma złożone w tym samym stopniu pisma z taką samą interlinią oraz innymi wymiarami dadzą odmienne stopnie pokrycia kolorem na stronie, a tym samym stworzą wrażenie różnych kolorów. Jest to przykład ekstremalny, jednak bardzo dobrze ilustruje to założenie. Krój z blokowymi szeryfami ma szerokie kreski i wydaje się bardziej czarny na stronie, ponieważ ta farba dominuje. Gill Sans ma delikatne cienkie kreski, które wyglądają znacznie lżej.
Znaczenia pojęcia
Termin „czcionka” używany jest w kilku znaczeniach:
- Pojęcie dotyczące przedmiotu – element składu zecerskiego odbijający pojedynczy znak drukarski.
- Pojęcie dotyczące zastosowania – komplet znaków, którymi można złożyć jednorodny fragment tekstu. Tak więc znaki w dwu różnych stopniach pisma, albo znaki normalne i pogrubione, to znaki z dwu różnych czcionek. Dokładnie rzecz ujmując – jedna czcionka to komplet znaków o tych samych trzech zasadniczych parametrach: krój pisma, stopień pisma i odmiana pisma.
- Pojęcie dotyczące produktu – krój pisma. Na przykład znany szwajcarski typograf Adrian Frutiger zaprojektował swoją słynną czcionkę (czyli krój) Univers aż w 21 odmianach.
Kontrowersje
Powszechnie uważa się, że po raz pierwszy użył jej Johannes Gutenberg do druku Biblii, przeprowadzonego w latach 1452–1455, co jednak nie znajduje potwierdzenia w faktach[potrzebny przypis], gdyż ruchoma czcionka była znana w Europie wcześniej, a ponadto sama Biblia nie jest pierwszym drukiem Gutenberga[a]. Zasługi Gutenberga to ulepszenie zastanych technik drukarskich niezadowalającej jakości. Jeszcze przed Gutenbergiem ruchomej czcionki miał używać holenderski drukarz Laurens Janszoon Coster. Nie wiadomo, czy ruchoma czcionka została w Europie wynaleziona zupełnie niezależnie, czy też idea ta przywędrowała z Dalekiego Wschodu, gdzie pojawiła się już cztery wieki przed Gutenbergiem. Podobnie jak w przypadku kompasu czy prochu, taką wędrówkę trudno prześledzić ze względu na brak materiałów historycznych.
Uwagi
![]() | Zobacz hasło czcionka w Wikisłowniku |
- ↑ Wcześniejszym drukiem Gutenberga miała być Księga Sybilli wydana ok. 1445 r. Zachowała się jedna karta tego druku. (O książce. Mała encyklopedia dla nastolatków, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 137, ISBN 83-04-01898-5).
Przypisy
- ↑ a b c d e f g Słownik terminologiczny informacji naukowej, MariaM. Dembowska, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1979, s. 34 .
- ↑ a b c Encyklopedia wiedzy o książce, Aleksander (red.)A.() Birkenmajer, Bronisław (red.)B.() Kocowski, Jan (red.)J.() Trzynadlowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1659–1661 .
- ↑ a b c BarbaraB. Bieńkowska BarbaraB., Książka na przestrzeni dziejów, ElżbietaE. Maruszak, Warszawa: CEBID, 2005, s. 68, ISBN 83-88581-21-X .
- ↑ KeithK. Houston KeithK., Książka : najpotężniejszy przedmiot naszych czasów zbadany od deski do deski, PawełP. Lipszyc (tłum.), Kraków: Karakter, 2017, s. 136–137, ISBN 978-83-65271-36-5 .
- ↑ HelenaH. Szwejkowska HelenaH., Książka drukowana XV–XVIII wieku : zarys historyczny, Wrocław ; Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 20, ISBN 83-01-00902-0 .
- ↑ a b Encyklopedia wiedzy o książce, Aleksander (red.)A.() Birkenmajer, Bronisław (red.)B.() Kocowski, Jan (red.)J.() Trzynadlowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1559–1561 .
- ↑ a b KeithK. Houston KeithK., Książka : najpotężniejszy przedmiot naszych czasów zbadany od deski do deski, PawełP. Lipszyc (tłum.), Kraków: Karakter, 2017, s. 177, ISBN 978-83-65271-36-5 .
- ↑ Encyklopedia wiedzy o książce, Aleksander (red.)A.() Birkenmajer, Bronisław (red.)B.() Kocowski, Jan (red.)J.() Trzynadlowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1401–1402 .