Chadija Dawletszyna
![]() Pomnik Chadii Dawletszyny na terenie filli Baszkirskiego Uniwersytetu Państwowego w Birsku | |||
Data i miejsce urodzenia | 5 marca 1905 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 5 grudnia 1954 | ||
Zawód, zajęcie | pisarka | ||
|
Chadija Lutfułłowna Dawletszyna zd. Iljasowa[1] (ur. 5 marca 1905 w Hasanowie, zm. 5 grudnia 1954 w Birsku) – baszkirska i radziecka pisarka.
Życiorys
Była córką biednego chłopa. Uczyła się w wiejskiej medresie. W wieku 14 lat straciła ojca. Zmuszona w tej sytuacji podjąć pracę, by utrzymywać rodzinę (miała liczne rodzeństwo[1]), w wieku 15 lat zaczęła uczyć w szkole w sąsiedniej wsi[2] Dingizbajewo[3]. W czasie wojny domowej w Rosji była jedną z pierwszych Baszkirek, które wstąpiły do Komsomołu[2], widząc w ustroju komunistycznym szansę na wyjście z biedy[1]. Następnie kształciła się w tatarsko-baszkirskim technikum nauczycielskim w Samarze[2], gdzie nauczyła się języka rosyjskiego i poznała literaturę rosyjską. Ogromne wrażenie zrobiła na niej twórczość Maksima Gorkiego[1].
Do pisania zachęcił ją mąż, baszkirski bolszewik Gubaj (Gubajdułła) Dawletszyn, który po wojnie domowej współtworzył nowy radziecki system oświaty w Baszkirskiej ASRR, był najpierw zastępcą komisarza oświaty autonomicznej republiki, a następnie komisarzem oświaty[4]. W połowie lat 20. zaczęła pisać wiersze i opowiadania[2]. Równocześnie pracowała jako nauczycielka i wychowawczyni w domu dziecka, w latach 1932–1933 uczyła się w instytucie redakcyjno-wydawniczym w Moskwie, a następnie pracowała w gazecie w rejonie bajmackim Baszkirskiej ASRR[1].
W 1926 r. opublikowała opowiadanie Pionierka Chyłyukaj. Szersze uznanie przyniosło jej obszerne opowiadanie Ajbika, rozgrywająca się w epoce współczesnej autorce. opublikowane w 1931 r.[3] i kolejny utwór podejmujący tematykę kolektywizacji – Fale kłosów (Baszaktar tułkyny)[3]. Płomienne lata (Jałkynły yjłdar) były z kolei obszernym opowiadaniem rozgrywającym się w czasach rewolucji[3].
W 1934 r. była delegatką na I zjazd pisarzy ZSRR[3]. W latach 1935–1937 studiowała w Baszkirskim Instytucie Pedagogicznym im. Timiriaziewa[3]. W 1936 r. brała udział w III plenum pisarzy ZSRR w Mińsku[3].
Od początku lat 30. Dawletszyna pracowała nad powieścią Irgiz, w której pisarka ukazała losy Baszkirów w okresie między rokiem 1902 a 1922, na tle rewolucji 1905 r., porewolucyjnych represji, I wojny światowej, rewolucji lutowej i październikowej oraz wojny domowej[2]. Pracę nad utworem przerwało aresztowanie małżonków Dawletszynów w 1937 r. Gubaj Dawletszyn został aresztowany przez NKWD na podstawie fałszywego donosu w sierpniu tego roku; w roku następnym został skazany na śmierć i stracony. Chadija Dawletszyna została oskarżono o to, że nie poinformowała władz o kontrrewolucyjnej działalności męża i skazana na pięć lat łagrów[1][4]. Karę odbywała w Mordowii[1]. W 1957 r. Dawletszyn został zrehabilitowany[4].
Chadija Dawletszyna została zwolniona z łagru w 1942 r. Władze nakazały jej zamieszkać w Birsku i zabroniły opuszczania miasta. Nie miała również prawa publikować swoich utworów. Dawletszyna pracowała jako sprzątaczka w instytucie pedagogicznym w Birsku[1]. W 1951 r. zwróciła się listownie do przewodniczącego Związku Pisarzy ZSRR Aleksandra Fadiejewa, prosząc o pomoc w opublikowaniu Irgizu i deklarując, że nigdy nie przestała być wierna państwu radzieckiemu oraz marksizmowi-leninizmowi[1]. Jednak powieść, jej najważniejsze dzieło, ukazało się drukiem dopiero po śmierci pisarki, w 1957 r.[2]
W 1967 r. Dawletszynie pośmiertnie przyznano Nagrodę Republikańską im. Saławata Julajewa[3], ustanowioną w tym samym roku. W latach 80. w radzieckim Baszkortostanie ponownie opublikowano zbiór jej opowiadań. W kolejnych latach jej imieniem nazwano bulwar w Ufie, stolicy Baszkortostanu, a także ulice w innych miejscowościach republiki[1].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j Хадия Давлетшина – первая башкирская писательница (К 110-летию со дня рождения) [online], www.bashinform.ru [dostęp 2023-05-15] (ros.).
- ↑ a b c d e f Давлетшина Хадия Лутфулловна. Биография [online], biografii.ru [dostęp 2023-05-15] .
- ↑ a b c d e f g h A.A. Wildanow A.A., ДАВЛЕТШИНА Хадия Лутфулловна [online] [zarchiwizowane z adresu 2013-05-04] .
- ↑ a b c Нарком просвещения Губай Давлетшин: жизнь и деятельность :: URGAZA.ru [online], urgaza.ru [dostęp 2023-05-15] .