Centuria nadobna
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | goryczkowce | ||
Rodzina | goryczkowate | ||
Rodzaj | centuria | ||
Gatunek | centuria nadobna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Centaurium pulchellum (Sw.) Hayek ex Hand.-Mazz. et al. Oesterr. Bot. Z. 56:70. 1906[3] | |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
| |||
|
Centuria nadobna, centuria czerwona, tysięcznik czerwony (Centaurium pulchellum) – gatunek z rodziny goryczkowatych (Gentianaceae). Występuje w Europie, Azji i Afryce. W Polsce spotykana od niżu po regiel dolny, objęta ochroną.
Rozmieszczenie geograficzne
Występuje w Europie, Azji i Afryce[3]. W Polsce w rozproszeniu na niżu, w pasie wyżyn aż po regiel dolny[5].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Centaurium_pulchellum_sl10.jpg/180px-Centaurium_pulchellum_sl10.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/CentauriumPulchellum.jpg/180px-CentauriumPulchellum.jpg)
- Łodyga
- Dorasta przeciętnie od 5 do 15 cm wysokości i przeważnie jest rozgałęziona na całej wysokości, czasem tylko w górnej części, naga, 4-kanciasta.
- Liście
- Nie tworzą rozety przyziemnej – obecne są tylko liście łodygowe. Liście są siedzące, ustawione parami, podługowatojajowate, całobrzegie, 3–5 nerwowe i zaostrzone (przynajmniej górne), osiągają do 15(20) mm długości.
- Kwiaty
- Czerwone kwiaty skupione w luźne dwuramienne wierzchotki. Płatki mają ukośnie wzniesione łatki, a rąbek korony jest lejkowato zagłębiony.
- Owoce
- Podłużna Torebka długości 7–10 mm z licznymi, drobnymi nasionami[5].
- Gatunki podobne
- Centuria nadbrzeżna C. littorale ma liście łodygowe równowąskie i tępe. Centuria pospolita C. erythraea ma rozetę liści przyziemnych zachowaną w czasie kwitnienia, łodygi rozgałęzione zawsze tylko w górnej części (w obrębie kwiatostanu) kwiaty gęsto skupione w podbaldachach, łatki korony talerzykowate – płasko rozpostarte[6].
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna. Kwitnie od czerwca do września. Rośnie na wilgotnych łąkach, przydrożach, polach, ugorach i namuliskach. Poza tym na brzegach jezior, stawów oraz na solniskach śródlądowych i przybrzeżnych[5]. Gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Isoeto-Nanojuncetea i gatunek wyróżniający dla zbiorowiska Centaurium pulchellum-Pottia[7].
Systematyka i zmienność
Synonimy[3]: Gentiana pulchella Sw. (basionym), Centaurium pulchellum (Sw.) Druce (nazwa nieprawidłowo opisana w Fl. Berkshire 342. 1898, nom. inval.), Centaurium pulchellum E.H.L. Krause (nazwa nieprawidłowo opisana w J. Sturm, Deutschl. Fl. ed. 2, 10:14. 1903, nom. inval.).
Centuria nadobna tworzy mieszańce z centurią pospolitą (Centaurium erythraea) i c. nadbrzeżną (Centaurium littorale)[8].
Zagrożenia i ochrona
W latach 2004–2014 roślina była objęta w Polsce ścisłą ochroną[9]. Od 2014 roku podlega ochronie częściowej[10]. Niektóre stanowiska są zagrożone przez osuszanie terenów oraz bezpośrednie niszczenie w wyniku np. rekreacyjnego użytkowania jezior[5].
Zastosowanie
Centuria nadobna jest rośliną leczniczą, wykorzystywaną wyłącznie w medycynie ludowej. Surowcem zielarskim jest ziele, z którego wyodrębnić można alkaloidy, ponadto występują w nim gorycze i związki żywicowe. Medycyna ludowa zaleca stosowanie odwaru z ziela (20 gramów na 1 litr wody) w zaburzeniach trawienia, bezsoczności, niedokwasocie, oraz przy przeroście gruczołu krokowego.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-11-30] (ang.).
- ↑ a b c Centaurium pulchellum (Sw.) Hayek ex Hand.-Mazz. et al.. [w:] Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [on-line]. USDA, ARS, National Genetic Resources Program. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2014-11-17]. (ang.).
- ↑ Centaurium pulchellum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ a b c d Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 197, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 359. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 168, poz. 1764).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
- SNL: dverggylden
- BioLib: 40542
- EoL: 582592
- EUNIS: 172823
- Flora of China: 200017845
- Flora of North America: 200017845
- FloraWeb: 1413
- GBIF: 5414471
- identyfikator iNaturalist: 76217
- IPNI: 366703-1
- ITIS: 30036
- NCBI: 172069
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2708736
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:366702-1
- Tela Botanica: 15599
- USDA PLANTS: CEPU3
- CoL: S7WP