Blekot pospolity
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | selerowce | ||
Rodzina | selerowate | ||
Rodzaj | blekot | ||
Gatunek | blekot pospolity | ||
Nazwa systematyczna | |||
Aethusa cynapium L. Sp.Pl.2. 1753 | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Aethusa_cynapium_inflorescence.jpg/220px-Aethusa_cynapium_inflorescence.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Aethusa_cynapium_seeds.jpg/220px-Aethusa_cynapium_seeds.jpg)
Blekot pospolity (Aethusa cynapium L.) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych / baldaszkowatych (Apiaceae). Zwyczajowe nazwy: szaleń, psia pietruszka.
Rozmieszczenie geograficzne
Występuje w prawie całej Europie od Hiszpanii i Wielkiej Brytanii po Ural, a także na Kaukazie i w Azji Mniejszej[3]. W Polsce jest pospolity na niżu i w niższych położeniach górskich[4][5].
Morfologia
- Pokrój
- Roślina zielna z wrzecionowatym, cienkim korzeniem. Łodyga osiąga do 30–150 cm wysokości (jest istotnie różna u podgatunków), jest naga, pusta w środku (dęta), obła, delikatnie kreskowana lub słabo kanciasta. Często jest owoszczona i brudnofioletowo nabiegła. W górnej części rozgałęzia się[4].
- Liście
- Nagie, ciemnozielone, 2–3-krotnie pierzaste, w zarysie trójkątne, końcowe odcinki jajowate, pierzasto nacinane, z łatkami jajowatymi lub lancetowatymi, karbowanymi lub całobrzegimi. Liście mają pochwiaste nasady, przy czym górne liście mają pochwy biało obrzeżone i wyciągnięte w uszka w górnej części[4].
- Kwiaty
- Drobne kwiaty zebrane w kwiatostan typu baldach złożony, składający się z 5–20 baldaszków. Listków pokrywy brak lub co najwyżej jest jedna lub są dwa; pokrywki są zwykle trójlistkowe, jednostronnie ustawione pod baldaszkiem i odgięte, dłuższe od baldaszka, równowąskie. Ząbki kielicha zupełnie zredukowane. Płatki korony górą białe lub czerwonawe, mają kształt odwrotnie sercowaty i na górze są wycięte z łatką zagiętą do środka. Pręcików 5, słupek 2-krotny, dolny[4].
- Owoce
- Szeroko jajowate do kulistych rozłupnie składające się z dwóch rozłupek, osiągające długość 3–5 mm. Ich powierzchnia jest pokryta gąbczastymi żebrami, przy czym boczne są oskrzydlone[4].
- Gatunki podobne
- Gatunek może być mylony zwłaszcza z pietruszką. Bardzo charakterystyczne dla niego są jednak jednostronne i odgięte w dół listki pokrywek wyrastające pod baldaszkami. Roślina wyróżnia się także nieprzyjemnym zapachem podobnym do czosnku, wyczuwalnym po roztarciu liści[6][7]. Poza tym różni się liśćmi połyskującymi od spodu (pietruszka ma matowe) i białymi kwiatami (u pietruszki żółtozielonymi)[7].
Zmienność
Wyróżnia się trzy podgatunki[3]:
- Aethusa cynapium ssp. cynapium – podgatunek nominatywny, wysokość do ok. 1 m[4], łodyga obła bruzdowana[8], łatki liści ostro zakończone[4]. Baldaszki krótsze od pokrywek, które zwykle występują w liczbie trzech[4]. Roślina ruderalna, chwast w ogrodach[4].
- Aethusa cynapium subsp. segetalis (Boenn.) Schübl. & G.Martens (syn. A. cynapium subsp. agrestis (Wallr.) Dostal.) – wysokość 5–20 cm, łodyga kanciasta i rozgałęziona poziomo[8]. Łątki liści zwykle tępo zakończone[4]. Pokrywki równe długością baldaszkom lub krótsze. Archeofit, chwast upraw (zwłaszcza żyta, przy czym kwitnie i dojrzewa zwykle na ściernisku[9]) i roślina ruderalna[8]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla związku zespołów (All.) Caucalidion lappulae[10]. Umieszczony na czerwonej liście w kategorii DD (stopień zagrożenia trudny do ustalenia)[11].
- Aethusa cynapium subsp. elata (Hoffm.) Schübl. & G.Martens (syn. A. cynapium subsp. cynapioides (Bieb.) Nyman. – wysokość ponad 90 cm (do ok. 2 m[4]), łodyga obła lub słabo bruzdkowana, sztywna, pokryta woskiem. Pokrywki równe długością baldaszkom lub dłuższe. Rośnie w zaroślach i na skrajach lasów[8].
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna, czasem dwuletnia, kwitnąca od czerwca do września[4], czasem do października[12] (w przypadku subsp. segetalis podkreślane jest późne kwitnienie)[4].
Rośnie na przydrożach, przychaciach i jako chwast w uprawach[8][4], także w zaroślach i w lasach[4]. Roślina wapieniolubna[12].
Liczba chromosomów 2n = 20[8].
- Roślina trująca
- Pęd nadziemny i korzeń zawierają toksyczne alkaloidy – koniinę i cynapinę, przy czym szczególnie trujący jest pierwszy z tych związków[6], taki sam jak obecny u szczwołu plamistego (u blekotu występuje jednak w mniejszych ilościach – w świeżym zielu alkaloidów jest 0,00023%)[7]. W roślinie stwierdzono także obecność poliin (eutyzyna, eutanazol A, eutanazol B) podobnych do cykutoksyny[7]. Zawartość związków toksycznych jest wyższa w latach suchych i gorących[7].
- Alkaloidy powodują u ptaków i ssaków silne podrażnienie błon śluzowych, a po wchłonięciu – porażenie zakończeń nerwów i splotów współczulnych. W wyniku zatrucia następuje: brak apetytu, krwawienie z płuc, biegunka, nierówny chód, drgawki, zaburzenia oddechowe i w końcu paraliż i śmierć[6][7]. Przytomność u osób zatrutych jest zachowana, a do zgonu dochodzi w ciągu ok. 8 godzin od spożycia roślin[7].
- Roślina jest wysoce trująca zwłaszcza dla gęsi i świń, poza tym dla koni, krów. Jednak rzadko do zatruć zwierząt dochodzi z powodu nieprzyjemnego zapachu i smaku rośliny. Ludzie trują się blekotem ze względu na podobieństwo jego liści do liści pietruszki i częste występowanie jako chwast w uprawach (może rosnąć razem z pietruszką)[6]. Ze względu na stosunkowo niewielkie ilości związków trujących u ludzi zwykle dochodzi do zatruć tylko z objawami żołądkowo-jelitowymi[7].
Zastosowanie
Roślina lecznicza, dawniej używana w medycynie ludowej[potrzebny przypis]. Esencja z kwitnących roślin stosowana była także w homeopatii[7].
- Surowiec: Ziele Herba Aethusae i korzeń Radix Aethusae[13]. Zawiera olejek eteryczny, a ze związków czynnych biologicznie: flawonoidy (kemferol, narcyzyna, rutyna)[6], kwas mrówkowy, kwas masłowy[13].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ a b Aethusa cynapium L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-08-11] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o MarianM. Koczwara MarianM., Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 86-87 .
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając (red.), MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 30, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ a b c d e Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: PWRiL, 1982, s. 276-277. ISBN 83-200-2415-3.
- ↑ a b c d e f g h i MariaM. Henneberg MariaM., ElżbietaE. Skrzydlewska ElżbietaE., Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 127-128, ISBN 978-83-200-0419-9 .
- ↑ a b c d e f Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2004, s. 339. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1959, s. 228.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- ↑ a b JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Krajowe chwasty polne i ogrodowe, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 181-182 .
- ↑ a b Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, s. 94. ISBN 83-02-00607-6.
- BioLib: 40297
- EoL: 584981
- EUNIS: 151502
- FloraWeb: 94
- GBIF: 5371825
- identyfikator iNaturalist: 158043
- IPNI: 837341-1
- ITIS: 29569
- NCBI: 40954
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2624785
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:837341-1
- Tela Botanica: 1084
- identyfikator Tropicos: 1700288
- USDA PLANTS: AECY2
- CoL: 65CDF