Białuty (województwo warmińsko-mazurskie)
![]() | Zobacz też: Białuty. |
wieś | |||
![]() Kościół katolicki w Białutach | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | Iłowo-Osada | ||
Liczba ludności (2022) | 538[2] | ||
Strefa numeracyjna | 23 | ||
Kod pocztowy | 13-240[3] | ||
Tablice rejestracyjne | NDZ | ||
SIMC | 0116369 | ||
Położenie na mapie gminy Iłowo-Osada ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu działdowskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
Białuty – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim, w gminie Iłowo-Osada.
Rys historyczny
Wieś powstała przed 1371 rokiem. W wyniku działań właścicieli majątku w czasie reformacji ostała się tu parafia katolicka pw. św. Jakuba Apostoła (jedna z czterech w Prusach). Po mazowieckiej stronie granicy bardzo popularne były białuckie odpusty. Podczas jednego z nich 25 lipca 1709 roku przywleczona została do Prus cholera, która szalała na tych terenach przez następne 3 lata. W wyniku zarazy wymarła niemal cała wieś.
Wieś, podobnie jak okoliczne ziemie, leży na terenach granicznych, na których można dostrzec wpływy różnych kultur – mazowieckiej i pruskiej. Tereny te znajdowały się, w zależności od działań wojennych, raz po stronie Rzeczypospolitej, raz poza jej granicami. Niedaleko wsi można zauważyć jeszcze fragmenty XIV-wiecznego wału granicznego usypanego przez książąt mazowieckich.
W okresie międzywojennym stacjonowała tu placówka Straży Celnej „Białuty”[4].
Do połowy 1920 roku należała do powiatu nidzickiego[5], następnie 1920-56 do działdowskiego[6], 1956-72 do powiatu mławskiego[6], a od 1999 ponownie do działdowskiego. W niektórych źródłach wieś występuje pod nazwami Bayluthi, Bialutten[7].
W latach 1954–1957 wieś należała i była siedzibą władz gromady Białuty, po jej zniesieniu w gromadzie Iłowo. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ciechanowskiego.
Relikty przeszłości i zabytki
Przy wjeździe do wsi stoją nieużywany kościół ewangelicki i dawna pastorówka – oba budynki z 1904 roku, wzniesione przy wsparciu funduszu utworzonego dla uczczenia 200-rocznicy koronacji Fryderyka I. Na wieży kościelnej zachowała się do dziś kamienna tablica upamiętniająca to wydarzenie. Kościół wzniesiono w stylu neogotyckim z czerwonej cegły, ściany częściowo otynkowano. Niestety, budynki pozbawione opieki popadają w ruinę.
Kościół katolicki wzniesiono w 1884 roku na miejscu poprzedniego drewnianego. Jest to również budowla z czerwonej cegły, w stylu neogotyckim – jednak dużo skromniejsza od kościoła ewangelickiego. We wnętrzu zachowało się wyposażenie z epoki. Obok świątyni znajdują się zabudowania probostwa.
- Ruiny kościoła ewangelickiego z 1904 (wstęp wzbroniony - grozi zawaleniem)
- Kamienna tablica upamiętniająca 200-rocznicę koronacji Fryderyka I
- Wnętrze zrujnowanego kościoła ewangelickiego
Miejsca pamięci
W Lesie Białuckim znajduje się pomnik ku czci pomordowanych w latach 1941–1945 ufundowany w dziesiątą rocznicę wyzwolenia. Obok znajdują się zbiorowe mogiły więźniów zamordowanych przez hitlerowców w niemieckim obozie koncentracyjnym Soldau (KL) w Działdowie.
- Drogowskaz do mogił zbiorowych
- Pomnik ku czci pomordowanych
- Pomnik ku czci pomordowanych (zbliżenie)
- Drewniana kaplica w lesie białuckim koło pomnika
Rezerwat przyrody
Przy miejscowym Leśnictwie Białuty (należącym do Nadleśnictwa Dwukoły) powstał rezerwat torfowiskowy "Świńskie Bagno". Przedmiotem ochrony są tu ekosystemy torfowiskowe i leśne.
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 4915
- ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-06] .
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 27 [zarchiwizowane 2022-10-26] .
- ↑ Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej, 1927, s. 228 .
- ↑ Dz.U.M.B.Dz.Pr. 1920 nr 33 poz. 292, Dz.U.M.B.Dz.Pr. 1921 nr 34 poz. 529
- ↑ a b Dz.U. 1955 nr 44 poz. 282
- ↑ WojciechW. Kętrzyński WojciechW., O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, www.wbc.poznan.pl, 1882 [dostęp 2019-10-02] .
Bibliografia
- Wojciech Wółkowski, Działdowo i okolice. Przewodnik, 2006
- materiały promocyjne gminy
- p
- d
- e
Siedziba gminy: Iłowo-Osada
Wsie |
|
---|---|
Osady |
|
Osada leśna | |
Części wsi | |
Przysiółek wsi |
|