Bedřich Hrozný
![]() Bedřich Hrozný (lata 20. XX w.) | |||
Data i miejsce urodzenia | 6 maja 1879 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 12 grudnia 1952 | ||
Zawód, zajęcie | językoznawca, asyrolog, archeolog | ||
![]() | |||
|
Bedřich Hrozný (ur. 6 maja 1879 w Lysá nad Labem, zm. 12 grudnia 1952 w Pradze) – czeski językoznawca, orientalista i archeolog.
Uznawany za „ojca hetytologii” – odczytał język hetycki i wykazał, że należy on do rodziny indoeuropejskiej. Rektor Uniwersytetu Karola w Pradze w roku akademickim 1939/1940.
Życiorys
Bedřich Hrozný urodził się 6 maja 1879 roku w Lysá nad Labem w rodzinie ewangelickiego pastora Václava Hroznego[1] . Uczył się w gimnazjum w Pradze i gimnazjum w Kolínie, które ukończył w 1897 roku[1] . W Kolínie jego nauczycielem historii i geografii był Justin Václav Prášek (1853–1924) – jeden z pionierów czeskiego orientalizmu[2] – który zajmował się historią starożytnego Bliskiego Wschodu, zwłaszcza Persji pod rządami Achemenidów[1] . Dzięki niemu Hrozný miał zainteresować się historią orientu[1] .
Po maturze Hrozný rozpoczął studia na Uniwersytecie Wiedeńskim[1] . Początkowo zamierzał studiować teologię ewangelicką, lecz po dwóch semestrach przeniósł się na wydział filologiczny, by zgłębiać asyrologię[3]. Podczas studiów opanował – oprócz łaciny i greki – dziesięć języków orientalnych[2] . W 1901 roku obronił pracę doktorską Südarabische Grafitti o południowoarabskich napisach naskalnych, napisaną pod kierunkiem Davida H. Müllera (1846–1912)[4]. Następnie otrzymał stypendium na studia z zakresu asyrologii na Uniwersytecie Berlińskim i w Londynie[1] . W Berlinie opublikował swoją pierwszą pracę o roli pieniędzy u Babilończyków, która ukazała się w „Beiträge zur Assyriologie und semitischen Sprachwissenschaft”[5]. W Londynie skopiował z tabliczek w British Museum tekst eposu, a rok później wydał książkę na temat tekstu[5].
Po powrocie odrzucił propozycję objęcia posady nauczyciela w gimnazjum w Kolínie, decydując się na karierę naukową[5]. Początkowo pracował bez wynagrodzenia jako praktykant w bibliotece uniwersyteckiej uczelni wiedeńskiej[5]. W 1904 roku wziął udział w wyprawie do Palestyny wraz z profesorem teologii Ernstem Sellinem (1867–1946) – podczas tej ekspedycji odkryto nowe tabliczki z pismem klinowym[5]. W 1905 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie jako pierwszy zaczął prowadzić zajęcia z zakresu pisma klinowego[1] .
W 1913 roku opublikował pracę o wykorzystaniu zbóż w Babilonii, która m.in. zawierała rozdział o warzeniu piwa[5]. W 1915 roku uzyskał tytuł profesora na Uniwersytecie Wiedeńskim[5].
Odczytanie tekstów hetyckich
W roku 1906 w anatolijskim Boğazköy (dziś Boğazkale) odkryto glinianie tabliczki, którymi zainteresował się niemiecki ekspert pisma klinowego Hugo Winckler (1863–1913) i w tym samym roku zorganizował ekspedycję[6]. Towarzyszył mu turecki archeolog Theodore Makridi (1872–1940)[7]. Podczas prac wykopaliskowych wyprawa Wincklera odnalazła tysiące tabliczek, przy czym większość z nich pokrywały teksty w nieznanym dotychczas języku[6]. Tabliczki pochodziły z archiwum królewskiego i część z nich zapisana była w języku akadyjskim, co umożliwiło Wincklerowi zidentyfikowanie miejsca ich odkrycia jako stolicę państwa hetyckiego – Hattusę[7]. Winckler wraz z Makridim powrócili na wykopaliska w kolejnym roku wraz z grupą niemieckich archeologów zainteresowanych pozostałościami zabudowań stolicy[8] oraz w latach 1911–1912[9].
Po śmierci Wincklera w 1913 roku Niemieckie Towarzystwo Orientalistyczne (niem. Deutsche Orient-Gesellschaft) powierzyło przygotowanie wydania tekstów z hetyckich tabliczek glinianych Hroznemu[9]. Imperium Osmańskie odmówiło wysłania tabliczek do Europy i Hrozný musiał udać się do Konstantynopola i skopiować teksty[10]. Prace Hroznego przerwał wybuch I wojny światowej, sam uczony został powołany do służby wojskowej w armii Austro-Węgier i musiał wrócić do Wiednia[10]. Początkowo został zwolniony ze służby z uwagi na krótkowzroczność, później jednak wcielony do armii jako skryba w Wiedniu, gdzie trafił na przełożonego – był nim porucznik A. Kammergruber – który do pracy naukowej Hroznego odnosił się z wielkim zrozumieniem, umożliwiając mu prace nad tłumaczeniem tekstów[11]. Jesienią 1915 roku udało się Hroznemu rozszyfrować zapisy a wyniki swojej pracy zaprezentował podczas dwóch wykładów – w Berlinie i w Wiedniu[9]. Jeszcze w czasie wojny opublikował gramatykę dotąd nieznanego języka hetyckiego (Die Sprache der Hethither, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch, Lipsk 1917) i wykazał, że należał on do rodziny indoeuropejskiej[12] . Potwierdził tym samym tezę norweskiego lingwisty Jørgena Alexandra Knudtzona (1854–1917), który prowadząc pogłębione badania tekstów klinowych odkrytych w Tell el-Amarna w Egipcie, jako pierwszy odkrył, że dwa z nich nie zostały spisane w języku semickim, i wykazał, że ów nieznany język to język indoeuropejski[13] . Już po zakończeniu wojny wydał też transkrypcję i tłumaczenie tablic z Boğazköy (Hethitische Keilschrifte aus Boghazköi, Lipsk 1919).
Poprzez porównywanie form gramatycznych i poszczególnych wyrazów Hrozný zdołał przetłumaczyć pierwsze zdanie po hetycku: nu NINDA-an eizzaatteni waatar-ma ekuutteni[14].
Hrozný wiedział, że ideogram ninda w języku sumeryjskim oznacza „chleb”[14]. Założył, że słowo waatar oznacza „wodę”[14]. Końcówki -an i -ma dodane do ninda i waatar zidentyfikował jako końcówki biernika, co wskazywało na dopełnienie, natomiast końcówkę -teni uznał na podstawie akadyjskiego za wyznacznik drugiej osoby liczby mnogiej, przez co wyrazy eizzaatteni i ekuutteni zidentyfikował jako czasowniki[14]. Dalej założył, że eizzatteni oznacza czynność dokonywaną zwykle z chlebem, przyjął, że może to być czasownik „jeść”[14]. Przypuszczenie to wzmagał fakt podobieństwa fonetycznego tego słowa z niemieckim essen[14]. Ekuutteni skojarzył z łacińskim aqua („woda)” i przyjął, że chodzi tu o czasownik „pić”[14]. Słowo nu na początku zdania uznał jako „teraz”[14]. Stąd całe zdanie przetłumaczył jako: teraz chleb będziecie jeść, wodę potem będziecie pić[14][a].
Uniwersytet w Pradze
Po zakończeniu wojny i powstaniu Czechosłowacji Hrozný przeprowadził się do Pragi[15]. W 1919 roku uzyskał profesurę i rozpoczął pracę na wydziale filozoficznym na Uniwersytecie Karola, gdzie kontynuował badania nad pismem klinowym i historią starożytnego Bliskiego Wschodu[1] . Po uzyskaniu funduszy rządowych za sprawą pierwszego prezydenta Czechosłowacji Tomáša Masaryka (1850–1937) i ówczesnego ministra spraw zagranicznych Edvarda Beneša (1884–1948) poprowadził w latach 1924–1925 wykopaliska na Bliskim Wschodzie[16]. Była to pierwsza czechosłowacka ekspedycja, w której oprócz Hroznego uczestniczył architekt Jaroslav Cukr[16]. Wykopaliska prowadzone były w Kültepe, gdzie odkryto ok. 1000[12] tabliczek z pismem klinowym tworzące archiwum handlowe, z których wiele przywieziono do Pragi[16]. Postępy prac Hrozný udokumentował w dziennikach oraz w regularnych raportach do praskiej gazety „Národní listy”[16].
W 1929 roku Hrozný założył czasopismo „Archiv orientální”, które ukazuje się nieprzerwanie do dziś[1] . W latach 30. XX wieku brał udział w wielu konferencjach naukowych na terenie Europy[17]. Został uznany za „ojca hetytologii”[2] .
Podjął się próby odczytania pisma linearnego B i pisma protoindyjskiego – w obu wypadkach popełnił szereg błędów i nie odniósł sukcesu[2] .
Na rok akademicki 1939/1940 został wybrany na stanowisko rektora Uniwersytetu Karola[2] . W początkach wojny zaangażował się on w ratowanie studentów i pracowników, a także zbiorów i wyposażenia uniwersytetu, później wycofał się z życia publicznego z uwagi na podupadające zdrowie[2] . W 1944 roku doznał udaru mózgu, co uniemożliwiło mu powrót na uczelnię po zakończeniu wojny[2] . W 1952 roku wybrano go na członka Czechosłowackiej Akademii Nauk[1] .
Hrozný zmarł 12 grudnia 1952 roku w Pradze[1] .
Publikacje
Lista publikacji podana za Hadler (2016)[18]:
- 1902 – Zum Geldwesen der Babylonier
- 1903 – Vznik mythu o Leviatanovi [Die Entstehung des Mythos vom Leviathan]
- 1903 – Sumerisch-babylonische Mythen von dem Gotte Ninrag (Ninib)
- 1913 – Das Getreide im alten Babylonien. Ein Beitrag zur Kultur- und Wirtschaftsgeschichte des alten Orients
- 1915 – Die Lösung des hethitischen Problems. Ein vorläufiger Bericht
- 1917 – Die Sprache der Hethiter, ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm. Ein Entzifferungsversuch
- 1919 – O problému hetitském a o úkolech vědy staroorientální vůbec [Über das hethitische Problem und überhaupt die Aufgaben der altorientalischen Wissenschaft]
- 1920 – Nové úkoly orientální archeologie [Neue Aufgaben der Orientarchäologie]
- 1922 – Code hittite: provenant de l’Asie Mineure (vers 1350 a. v. J.-C.)
- 1927 – V říši půlměsíce. Cesty a výkopy v Turecku [Im Reich des Halbmondes. Reisen und Grabungen in der Türkei]
- 1927 – Chetité [Hethiter] [w:] Masarykův slovník naučný
- 1929 – Hittites [w:] Encyclopaedia Britannica
- 1931 – Vlastní životopis v kostce [Eigener Lebenslauf in Kürze]
- 1933–1937 – Les Inscriptions «hittites hiéroglyphiques», essai de déchiffrement
- 1937 – O „chettskich“ ieroglifach na stelach Tel‘-Amara
- 1937–1938 – V pěti sovětských republikách
- 1939 – Über die älteste Völkerwanderung und über das Problem der Protoindischen Zivilisation. Ein Versuch, die Proto-Indischen Inschriften von Mohendscho-Daro zu entziffern
- 1940 – O nejstarším stěhování národů a o problému civilisace proto-indické [Über die älteste Völkerwanderung und über das Problem der Protoindischen Zivilisation]
- 1940 – Vstup Přední Asie do dějin: Sumer, Akkad a Hethité [Der Einstieg Kleinasiens in die Geschichte: Sumer, Akkad und die Hethiter] [w:] Dějiny lidstva od pravěku k dnešku. Díl I. Světla východu a Hellady [Geschichte der Menschheit von der Urzeit bis heute. Teil I. Lichter des Ostens und der Hellada]
- 1940 – Die Älteste Geschichte Vorderasiens
- 1943 – Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens
- 1943 – Nestaršií dějiny Přední Asie a Indie [Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens]
- 1947 – Histoire de L’Asie antérieure de l’Indie at de la Crète. Depuis les origines jusqu’au début du second mellénaire
- 1948 – Nestaršií dějiny Přední Asie, Indie a Kréty [Die Älteste Geschichte Vorderasiens, Indiens und Kretas]
- 1948 – Stručný přehled mých vědeckých objevů [Kurzübersicht meiner wissenschaftlichen Entdeckungen]
- 1953 – Ancient History of Western Asia, India and Crete
Członkostwa i wyróżnienia
- 1937 – członek Akademii Inskrypcji i Literatury Pięknej (fr. Académie des inscriptions et belles-lettres)[19]
- 1938 – członek Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk (niderl. Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen)[20]
- 1946 – doktor honoris causa uniwersytetu w Oslo[21]
- 1952 – członek Czechosłowackiej Akademii Nauk[1]
Upamiętnienie
Na cześć Hroznego nazwano jedną z planetoid – (5946) Hrozný[22] .
Zobacz też
Uwagi
- ↑ „nun BROT werdet ihr essen, Wasser ferner werdet ihr trinken”, zob. Hrozný 1915 ↓, s. 34.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l Novák 2012 ↓.
- ↑ a b c d e f g Churaň 1998 ↓.
- ↑ Hadler 2016 ↓, s. 151.
- ↑ Hadler 2016 ↓, s. 151–152.
- ↑ a b c d e f g Hadler 2016 ↓, s. 152.
- ↑ a b Diaz-Andreu 2007 ↓, s. 139.
- ↑ a b Labruto 2023 ↓, s. 65.
- ↑ Labruto 2023 ↓, s. 66–68.
- ↑ a b c Hadler 2016 ↓, s. 153.
- ↑ a b Labruto 2023 ↓, s. 74.
- ↑ Labruto 2023 ↓, s. 74–75.
- ↑ a b Encyclopædia Britannica ↓.
- ↑ Store norske leksikon ↓.
- ↑ a b c d e f g h i Labruto 2023 ↓, s. 75.
- ↑ Hadler 2016 ↓, s. 154.
- ↑ a b c d Hadler 2016 ↓, s. 159.
- ↑ Hadler 2016 ↓, s. 159–161.
- ↑ Hadler 2016 ↓, s. 168.
- ↑ Académie des inscriptions et belles-lettres ↓.
- ↑ Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen ↓.
- ↑ Store norske leksikon – Bedřich Hrozný ↓.
- ↑ Jet Propulsion Laboratory ↓.
Bibliografia
- Aartun, Kjell: Jørgen Knudtzon - 1854–1917. W: Store norske leksikon. 2022-06-29. (norw.).
- Bedřich Hrozný. W: Store norske leksikon (2005–2007). (norw.).
- Académie des inscriptions et belles-lettres: Membres. Académiciens depuis 1663. [dostęp 2024-08-14]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (fr.).
- Bedřich Hrozný, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2024-08-12] (ang.).
- Churaň, Milan a kolektiv: KDO BYL KDO v našich dějinách ve 20. století. Praha: 1998. ISBN 80-85983-65-6. [dostęp 2024-08-12]. (cz.).
- Diaz-Andreu, Margarita: A World History of Nineteenth-Century Archaeology Nationalism, Colonialism, and the Past. OUP, 2007. ISBN 978-0-19-152716-6. [dostęp 2024-08-13]. (ang.).
- Hadler, Frank. Bedřich Hrozný (1879 –1952): Pionier der Hethitologie mit transnationaler Karriere zwischen spätem Habsburgerreich und früher sozialistischer Tschechoslowakei. „Acta Historica Leopoldina. Vorträge und Abhandlungen zur Wissenschaftsgeschichte 2013/2014”, s. 149–169, 2016. Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina e. V. – Nationale Akademie der Wissenschaften. ISSN 0001-5857. [dostęp 2024-08-12]. (niem.).
- Hrozný B.. Die Lösung des hethitischen Problems. „Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft”, s. 17–50, 1915. (niem.).
- Jet Propulsion Laboratory: 5946 Hrozny (1984 UC1). [dostęp 2024-08-14]. (ang.).
- Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen: Past members. Bedrich Hrozny (1879–1952). [w:] dwc.knaw.nl [on-line]. [dostęp 2024-08-14]. (ang.).
- Labruto, Fausto: The Quest for the Hittites. Uncovering a Forgotten Civilization. McFarland & Company Inc. Publishers, 2023. ISBN 978-1-4766-9239-5. [dostęp 2024-08-13]. (ang.).
- Novák, Ľubomír: Bedřich Hrozný (1879 – 1952). [w:] Archeologie na dosah. Edukace a prezentace archeologického kulturního dědictví [on-line]. 2012-11-16. [dostęp 2024-08-12]. (cz.).
- ISNI: 0000000110515575
- VIAF: 32130155
- LCCN: n83225277
- GND: 118775162
- BnF: 12976907s
- SUDOC: 079549322
- SBN: MILV035785
- NLA: 35861974
- NKC: jk01042884
- BNE: XX1313196
- NTA: 069510156
- BIBSYS: 90553414
- CiNii: DA02940018, DA05825333
- Open Library: OL136255A, OL8022302A
- PLWABN: 9810660660905606
- NUKAT: n98035170
- J9U: 987007275878705171
- PTBNP: 862274
- CANTIC: a10240421
- CONOR: 101455203
- ΕΒΕ: 142095
- BLBNB: 000489707
- LIH: LNB:BPGL;=BB
- PWN: 3912952
- Britannica: biography/Bedrich-Hrozny
- Treccani: bedrich-hrozny
- БРЭ: 1931742
- NE.se: bedrich-hrozny
- SNL: Bedřich_Hrozný
- VLE: bedrich-hrozny
- Hrvatska enciklopedija: 26369