Aleksandra Kujałowicz
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 7 sierpnia 1909 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 26 kwietnia 1940 | ||
Zawód, zajęcie | nauczycielka | ||
|
Aleksandra Kujałowicz, ps. Oleńka (ur. 7 sierpnia 1909 roku w Poddubówku, zm. 26 kwietnia 1940 roku lesie koło wsi Szwajcaria[a][1]) – polska nauczycielka, działaczka społeczna, członek Tymczasowej Rady Ziemi Suwalskiej – pierwszej organizacji konspiracyjnej działającej na Suwalszczyźnie na początku II wojny światowej.
Dzieciństwo i okres przedwojenny
Urodziła się 7 sierpnia 1909 roku w Poddubówku koło Suwałk w rodzinie Pawła Kujałowicza i Łucji z Banaszewskich. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczyła się w Państwowej Preparandzie Nauczycielskiej a następnie w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Suwałkach, które ukończyła w 1932 roku. Pracowała jako nauczycielka w szkołach powszechnych w Lizdejkach koło Rutki-Tartaku, Bakałarzewie i Janówce koło Augustowa. Do wybuchu wojny działała w Polskim Związku Zachodnim i angażowała się w sprawy społeczne.
II wojna światowa
W czasie wojny obronnej 1939 r. Suwalszczyzna została początkowo zajęta przez Armię Czerwoną (25 września). Trzy dni później Niemcy i ZSRR podpisały pakt o przyjaźni i granicach, zgodnie z którym Suwałki i północna część Puszczy Augustowskiej przypadły w udziale III Rzeszy. Armia niemiecka wkroczyła do Suwałk 12 października 1939 roku. [2]
Po zajęciu Suwałk przez Niemców Aleksandra Kujałowicz przyłączyła się do organizacji konspiracyjnej kpt. Stanisława Bielickiego, który pod koniec września wraz z kilkoma podkomendnymi przybył na Suwalszczyznę. Grupa ta była pierwszą w czasie II wojny światowej organizacją podziemną działającą w tym rejonie. Bielicki przez pewien czas mieszkał w domu rodzinnym Kujałowiczów w Poddubówku, gdzie znajdowała się tym samym kwatera grupy. Aleksandra Kujałowicz przyjęła w grupie pseudonim „Oleńka”. Organizacja, która przyjęła nazwę Tymczasowa Rada Ziemi Suwalskiej, zajmowała się rozbudową siatki konspiracyjnej i zdobywaniem broni, kolportażem ulotek oraz zbieraniem informacji o siłach niemieckich na Suwalszczyźnie.
W październiku 1939 roku Aleksandra Kujałowicz przeniosła się do Suwałk, gdzie zamieszkała razem z kpt. Bielickim i jego żoną przy ul. Kościuszki 47.
Akcja „Hańcza”
Na początku listopada 1939 roku rozpoczęto również przygotowania do przeprowadzenia akcji dywersyjnych. Pierwsza zaplanowana akcja otrzymała kryptonim „Hańcza”. Konspiratorzy zamierzali przeprowadzić zamach w kinie „Filmia” przy ulicy Kościuszki 82, przeznaczonym tylko dla Niemców. Przy użyciu podkopu pod budynkiem miał zostać umieszczony ładunek wybuchowy przeznaczony do zdetonowania w czasie premiery filmowej, na której zgromadziłoby się wielu Niemców.
Aresztowanie i śmierć
Plan zamachu nie powiódł się z powodu aresztowania członków Tymczasowej Rady Ziemi Suwalskiej przez gestapo. Do dekonspiracji doszło dzięki informacjom przekazywanym przez członka grupy, Zygmunta Majchrzaka, byłego podoficera Korpus Ochrony Pogranicza i współpracownika Abwehry (od 1935 roku). Aleksandra Kujałowicz została aresztowana 16 listopada 1939 roku wraz z 12 innymi członkami organizacji.
W czasie śledztwa członkowie organizacji byli bici i torturowani. Na początku kwietnia 1940 roku sprawę skierowano do sądu doraźnego gestapo w Tylży, który 10 kwietnia skazał wszystkich aresztowanych na karę śmierci przez rozstrzelanie.
Aleksandra Kujałowicz została rozstrzelana wraz z pozostałymi skazanymi 26 kwietnia 1940 roku o godzinie 18:00 w lesie w pobliżu wsi Szwajcaria (obecnie osiedle Suwałk) przy drodze z Suwałk do Jeleniewa[a][1] i pochowana w zbiorowej mogile.
Upamiętnienie
W miejscu egzekucji i pochówku konspiratorów, wskazanym po wojnie przez miejscową ludność[4], postawiono pomnik w postaci betonowej ściany zwieńczonej krzyżem. Mogiła jest otoczona żeliwnym ogrodzeniem. Pośrodku pomnika znajduje się granitowa płyta z nazwiskami zamordowanych członków Tymczasowej Rady Ziemi Suwalskiej[5]. Pomnik figuruje w rejestrze zabytków województwa podlaskiego pod numerem A-952 z 15 kwietnia 1993 roku[6].
9 maja 1989 roku imię Aleksandry Kujałowicz otrzymała Szkoła Podstawowa nr 6 w Suwałkach[7]. W szkolnej izbie pamięci znajdują się dokumenty związane z patronką[8]. Aleksandrę Kujałowicz upamiętnia również hymn szkoły[7].
W maju 2013 roku z okazji 50-lecia Szkoły Podstawowej nr 6 Grupa Rekonstrukcji Historycznych „Garnizon Suwałki” działająca przy Muzeum Okręgowym w Suwałkach przygotowała widowisko historyczne upamiętniające patronkę szkoły[9].
26 kwietnia 2015 roku przy pomniku odbyły się uroczystości upamiętniające 75. rocznicę śmierci członków Tymczasowej Rady Ziemi Suwalskiej. W uroczystości udział wzięli m.in. kombatanci, uczniowie Szkoły Podstawowej nr 6 i harcerze[4].
Jej biogram znalazł się w monografii "Wsie gminy Suwałki" z 2018 roku. We wspomnieniach była zdolną, ładną, pogodną i serdeczną osobą[10].
Zobacz też
Uwagi
- ↑ a b Dawna wieś Szwajcaria po 1975 roku została przyłączona do Suwałk. Miejsce śmierci i pochówku Aleksandry Kujałowicz znajduje się w lesie pomiędzy Suwałkami i Prudziszkami, po wschodniej stronie drogi wojewódzkiej nr 655 na terenie należącym do miasta.
Przypisy
- ↑ a b Mapa WIG Suwałki Pas 32 Słup 36 Warszawa 1929, wznowienie z roku 1938
- ↑ Waldemar Monkiewicz, Adam Dobroński: Ofiary terroru hitlerowskiego na Suwalszczyźnie w latach 1939-1945. Białystok: Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 1993. ISBN 978-83-901545-0-3.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 78 [dostęp 2015-09-12] .
- ↑ a b Suwalczanie pamiętają. [w:] TVP Białystok [on-line]. Telewizja Polska, 2015-04-27. [dostęp 2015-09-12].
- ↑ Mogiła zbiorowa Grupy Konspiracyjnej kpt. Bielickiego zamordowanych w dn. 26.04.1940 r.. [w:] Ogólnopolska Komputerowa Baza Cmentarzy Wojennych [on-line]. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 2015-09-12].
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 81 [dostęp 2015-09-12] .
- ↑ a b Statut Szkoły Podstawowej nr 6 im. Aleksandry Kujałowicz w Suwałkach. Szkoła Podstawowa nr 6 w Suwałkach, 2015-02-23. [dostęp 2015-09-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-16)].
- ↑ Początki szkoły. [w:] Historia i hymn szkoły [on-line]. Szkoła Podstawowa nr 6 w Suwałkach. [dostęp 2015-09-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-16)].
- ↑ Suwałki: Pół wieku SP 6. [w:] Polskie Radio Białystok [on-line]. 2013-05-10. [dostęp 2015-09-13].
- ↑ NaruszewiczN. Tomasz NaruszewiczN., Wsie gminy Suwałki, 2018 [dostęp 2019-07-28] .
Bibliografia
- Krzysztof Skłodowski: Oleńka Kujałowiczówna. [w:] dobroni.pl [on-line]. 2013-05-15. [dostęp 2015-09-12].
- Tomasz Naruszewicz, Wsie gminy Suwałki, Suwałki 2018.
Linki zewnętrzne
- Nagranie z inscenizacji upamiętniającej Aleksandrę Kujałowicz w serwisie YouTube