Aleksandr Mienszykow
![]() | Zobacz też: inne znaczenia. |
![]() | |||
książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, książę Rzeszy, generalissimus | |||
Rodzina | Mienszykowowie | ||
---|---|---|---|
Data urodzenia | ok. 1672 | ||
Data i miejsce śmierci | 12/23 listopada 1729 | ||
Żona | Daria Michajłowna Arseniewa | ||
Dzieci | Maria, Aleksandra, Aleksander | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Aleksandr Daniłowicz Mienszykow (ros. Александр Данилович Меншиков, ur. ok. 1672[1], zm. 12 listopada?/23 listopada 1729 w m. Bieriozow, obecnie Bieriozowo k. Tiumienia[2]) – rosyjski hrabia, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1705 r., feldmarszałek, generalissimus w 1727 r., bliski współpracownik cara Piotra I Wielkiego, faworyt Katarzyny I.
Pochodzenie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/SurikovMenshikovBerezovo.jpg/230px-SurikovMenshikovBerezovo.jpg)
Mienszykow urodził się około 1672 r.[1] Według jego wrogów, jego ojciec miał pochodzić z gminu – być może był synem dworskiego stajennego, sprzedawcy pierogów lub parobka pracującego na barkach, lecz najprawdopodobniej wywodził się jednak z drobnej szlachty[1]. Miał polskie korzenie[3]. Dzieciństwo spędził błąkając się po ulicach Moskwy, sprzedając pierożki mięsne[3]. Był analfabetą, jednak cechowała go inteligencja, spryt a także ambicja[1][3].
Po osiągnięciu wpływów u cara nie akceptował żartów ze swego pochodzenia; był agresywny i bił ludzi, którzy żartowali z jego niskiego urodzenia[1].
Doradca Piotra Wielkiego
Franz Lefort, pierwszy faworyt cara Piotra, dostrzegł u niego siłę woli i prezencję, które spowodowały przyjęcie Mienszykowa do służby carskiej – ordynans cara. Miało to miejsce w 1686 r.[3] Według innej teorii sam car zauważył Alaksandra na moskiewskim bazarze i zaproponował mu współpracę[3]. Był nazywany przez Piotra Aleksaszką[1].
Gdy Lefort zmarł w 1699 roku Mienszykow został głównym faworytem i powiernikiem cara[4]. Po śmierci Leforta car Piotr powiedział o Mienszykowie, że została mu druga ręka: złodziejska, ale pewna. Uczestniczył w podróżach cara po Rosji i poza jej granice. W 1706 r. po śmierci marszałka Fiodora Gołowina zakres władzy Mienszykowa jeszcze bardziej się powiększył[5]. Rok później został gubernatorem Petersburga[5]. Przez wrogów nazywany był pogardliwie księciem z błota[5].
Mimo że był skorumpowanym ignorantem, zaskarbił sobie zaufanie cara, umiejąc znakomicie musztrować armię i dowodzić nią. Tak jak car pracował w stoczniach Amsterdamu i znał nieco potocznego języka holenderskiego i niemieckiego. Do cara zwracał się per: Min Herz. Brał czynny udział w kampanii wokół Azowa (1695–1696). W 1703 gubernator Ingiermanlandii, kierował budowami Sankt-Petersburga, Kronsztadu, stoczniami na rzekach Newa i Świr. W czasie wojny północnej 1700–1721 dowodził siłami piechoty i kawalerii, był organizatorem okrążenia twierdz i ich szturmów, przejawiał odwagę i zimną krew. Odniósł szereg zwycięstw nad Szwedami, m.in. 18 października 1706 r. pod Kaliszem, 2 listopada 1708 r. pod Baturinem[6]. Zastępując gen. Ogilvy jako naczelny dowódca nękającej Szwedów (Karol XII) armii w 1708, uczestniczył też w bitwie pod Hołowczynem, i zwycięstwie połtawskim (Połtawa 27 czerwca 1709), po której dostał buławę marszałkowską. W bitwie pod Połtawą, dowodząc lewym skrzydłem rozbił korpus generała Rossa, co zadecydowało o zwycięstwie wojsk rosyjskich. 30 czerwca 1709 zmusił do kapitulacji wycofujących się Szwedów. W latach 1709–1713 dowodził wojskami rosyjskimi w Polsce, Kurlandii, na Pomorzu i w Holsztynie. Od 1714 kierował ziemiami zdobytymi na Szwedach i włączonymi do Imperium Rosyjskiego (ziemie Nadbałtyckie), zawiadywał też dochodami państwa w tym rejonie.
W czasie wyjazdów Piotra I z Sankt-Petersburga kierował Imperium[7].
Przez pewien czas Mienszykow zajmował się wychowywaniem carewicza Aleksego, wobec którego był bardzo surowy[7]. 25 czerwca 1718 r. Mienszykow był jednym z członków trybunału, który skazał carewicza na śmierć za zdradę[8]. Dzień później odwiedził skazanego w celi, podobnie jak car[8]. Carewicz zmarł na skutek poniesionych ran zadanych mu podczas tortur lub został zamordowany przez ojca[8].
Z czasem do cara zaczęły dochodzić informacje o chciwości, korupcji i frywolności swego faworyta[8]. Ich relacje znacznie się ochłodziły w 1724 r.
Małżeństwo
Aleksandr od 1698 r. romansował z Darią Arseniewą, dwórką carówny Natalii Aleksiejewnej[9][4][10]. Od 1703 r. mieszkali razem[4], lecz dopiero 18 sierpnia 1706 r. w Kijowie odbył się ich ślub[11].
Inną ważną kobietą w życiu Aleksandra była poznana na początku XVIII w. Marta Skawrońska[4]. Zatrudnił ją u siebie jako praczkę; uprzednio służyła u Borysa Szeremietiewa[4]. Marta była kochanką Aleksandra, lecz w październiku 1703 r. zainteresował się nią sam car[4]. Ich znajomość przerodziła się w stały związek[4]. Ślub Piotra i Katarzyny (takie imię przyjęła po przejściu na prawosławie) odbył się w lutym 1712 r.
Piotr i Aleksandr często podróżowali wspólnie - razem ze swoimi żonami[4].
Tytuły
W 1702 r. po wsparciu ze strony cara cesarz Leopold I nadał mu tytuł hrabiego a trzy lata później został księciem Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego[6][4].
W 1703 r. został kawalerem rosyjskiego Orderu św. Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołania[4]. Z tej okazji car wyprawił swemu doradcy huczną uroczystość[4].
W 1705 r. król Polski August II Sas nadał mu Order Orła Białego[6].
W 1706 r. został księciem Ingrii - był to pierwszy tytuł książęcy nadany bezpośrednio przez cara Rosji[5].
W 1710 r. król Danii Fryderyk IV przyznał Aleksandrowi Order Słonia[6]. W 1713 r. z rąk króla Prus Fryderyka Wilhelma I otrzymał Order Czarnego Orła[6].
W latach 1718–1724 i 1726–1727 był prezydentem Kolegium Wojennego[6].
Faworyt cesarzowej
W listopadzie 1724 r. cesarz poważnie zachorował[12]. Na łożu śmierci czuwała przy nim Katarzyna, która poprosiła go, aby przebaczył Mienszykowowi[13]. Aleksandr w połowie 1724 r. popadł w niełaskę Piotra ze względu na romans z cesarzową i korupcję[13][14]. Umierający Piotr wybaczył swemu wieloletniemu doradcy[13]. Piotr Wielki zmarł 25 stycznia 1725 r. nie wyznaczając następcy, także rozpoczął się spór o sukcesję[13][15]. Roszczenia do korony miały córki Piotra I i Katarzyny Anna i Elżbieta[15]. Pretendentkami do objęcia rządów były również trzy córki Iwana V: Katarzyna, Anna i Praskowia[15]. Naturalnym kandydatem do tronu był jedyny pozostały przy życiu mężczyzna w dynastii Romanowów Piotr (syn carewicza Aleksego)[13].
Rody Dołgorukowów i Golicynów starały się wystąpić osadzić na tronie Piotra Aleksiejewicza[13]. Książę Mienszykow agitował za kandydaturą Katarzyny[15]. Wdowie po cesarzu sprzyjał także Piotr Tołstoj[13]. Gwardia natychmiastowo poparła tę decyzję i feldmarszałek Stiepan Apraksin obwołał Katarzynę cesarzową[13][16].
Od obwołania Katarzyny cesarzową realna władza w kraju należała do Mienszykowa, który przewodniczył Najwyższej Tajnej Radzie[17]. Pojawiły się plotki, jakoby Katarzyna zamierza poślubić swego faworyta, jednak nigdy do tego nie doszło[17]. Za granicą mówiło się o wspólnej dyktaturze cesarzowej i jej faworyta; podkreślano niskie pochodzenie Katarzyny i księcia, którzy wspólnie osiągnęli szczyty władzy[17]. Aleksandra powszechnie nazywano niekoronowanym carem lub pół-carem[17][18].
Mienszykow osobiście nadzorował przygotowania do ślubu cesarzówny Anny Piotrowny z Karolem Fryderykiem[19]. W 1726 r. doradził Katarzynie zawarcie sojuszu z Austrią[20]. Dzięki temu Mienszykow otrzymał od cesarza Karola VI tytuł księcia Rzeszy[20].
Władza i bogactwo Mienszykowa były tak ogromne, że budziły zazdrość pozostałych dworzan i polityków[17]. Zyskał dowodzenie nad wojskiem i udał się do Kurlandii, gdzie sam ogłosił się księciem[21]. Kilkukrotnie próbowano pozbawić go wpływów wysuwając oskarżenia o morderstwo Piotra Wielkiego i Aleksego Piotrowicza, jednak podczas panowania Katarzyny Aleksandr był bezpieczny[17].
W kwietniu 1727 r. Katarzyna zachorowała na tyle poważnie, że sporządziła testament[22]. Mienszykow czuwał przy cesarzowej[22]. Pod jego wpływem Katarzyna na swego dziedzica wyznaczyła niespełna 12-letniego Piotra Aleksiejewicza pomijając swoje córki[22]. Nowy cesarz miał poślubić Marię, córkę Aleksandra[22]. W ten sposób książę miał sprawować władzę w Rosji jeszcze co najmniej kilka lat aż do pełnoletności swego przyszłego zięcia[23]. Anna i Elżbieta błagały matkę, aby zmieniła decyzję, lecz umierająca cesarzowa z wdzięczności wobec swojego faworyta nie chciała ustąpić[24][23].
Piotr Tołstoj zebrał swoich zwolenników m.in. Antona Dewiera i Andrieja Uszakowa i chciał zabić Aleksandra, ten jednak ubiegł ich i uwięził za zgodą umierającej Katarzyny[24]. Cesarzowa zmarła 6 maja 1727 r. o godzinie 9 wieczorem[23]. Nie powtórzył się spór o sukcesję sprzed 2 lat, gdyż Aleksandr zastraszył wszystkich swoich przeciwników[23]. Cesarzem został Piotr II[23].
Pod rządami Piotra II
Tuż po pogrzebie Katarzyny odbyły się zaręczyny 16-letniej Marii i młodszego o 4 lata cesarza[25]. Marię zaczęto tytułować Jej Cesarską Wysokością[25]. Do Najwyższej Tajnej Rady dołączyły Anna i Elżbieta a także mąż pierwszej z nich Karol Fryderyk, jednak nadal Mienszykow miał decydujący głos i zachowywał się despotycznie[23].
Anna Piotrowna i jej mąż zaczęli otwarcie krytykować Aleksandra i jego wszechwładzę[25]. Aby zabezpieczyć się przed ewentualnym buntem starszej z córek Piotra Wielkiego i Katarzyny wypłacił małżeństwu ponad milion florenów i zachęcił ich do opuszczenia Rosji[25].
Mienszykow jako quasi-regent wprowadził na dwór cesarski styl europejski a także nakazał usunąć kamienne słupy na których wisiały ciała skazańców i zabronił stosowania takich praktyk[25]. Zamierzał zlikwidować Tajną Radę, gdyż przy władzy absolutnej stała się zbędnym organem hamującym jego działania[25].
Swoboda Aleksandra w rządzeniu była powszechnie widoczna i coraz bardziej irytowała rody Dołgorukowowów, Golicynów i Tołstojów a także samego cesarza[26]. Dodatkowo książę okradał państwowy skarbiec[26].
Upadek i śmierć
Książę przez wrogów nazywany był deprawatorem, zbrodniarzem i złodziejem państwowych pieniędzy[27]. Większość dworzan spiskowała przeciwko niemu[28]. Cesarz, który lekceważył swoją narzeczoną - córkę Mienszykowa, oznajmił publicznie, że nie zamierza brać ślubu przed ukończeniem 25 roku życia[27].
Aleksandr w sierpniu 1727 r. poważnie zachorował[28]. Miesiąc później wyzdrowiał, lecz było już za późno[28]. 7 września 1727 r. Mienszykow został oskarżony o zdradę ojczyzny na rzecz Szwecji[28][27]. 8 września 1727 r. Piotr II podpisał nakaz aresztowania księcia[28]. O łaskę dla Aleksandra kolejno przed cesarzem, wicekanclerzem Borysem Golicynem i Andriejem Ostermannem błagały jego żona, szwagierka i córki, jednak bezskutecznie[27]. 9 września 1727 r. Mienszykowa pozbawiono tytułów a majątek skonfiskowano[28][27]. Wraz z rodziną został zesłany do Bieriozowa na Syberii[28][27].
Na dworze cesarskim zabroniono wspominać o Marii Mienszykowej[2]. W marcu 1728 r. Piotr II wydał ukaz o przestępstwach, które popełnił Mienszykow jednocześnie wskazując na swe miłosierdzie, że nie skazał go na śmierć[2]. W Europie ze zdziwieniem przyjęto upadek wieloletniego faworyta dwóch władców Rosji[2].
Warunki na Syberii były bardzo ciężkie. Aleksandr został wdowcem w drodze na zesłanie[2]. Sam zmarł w listopadzie 1729 r.[2] Miesiąc później zmarła niedoszła cesarzowa Maria[2]. Piotr II zmarł w styczniu 1730 r.
Po kilku latach, za czasów rządów cesarzowej Anny Iwanowny, uwolniono pozostałe przy życiu dzieci Aleksandra: syna i młodszą z córek[2]. Jego prawnukiem był admirał Aleksandr Mienszykow.
Przypisy
- ↑ a b c d e f Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 83, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d e f g h AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 196, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 148, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f g h i j k Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 103-106, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 107-109, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d e f PawełP. Krokosz PawełP., Od sprzedawcy pierożków do generalissimusa. Zawrotna kariera Aleksandra Mienszykowa, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, 2019, s. 146, 152 .
- ↑ a b Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 129, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 139, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ Rodzona siostra Piotra Wielkiego
- ↑ https://diary.ru/~peterthegreath/p199123228_zheny-spodvizhnikov-petra-zhena-a-d-menshikova-darya-mihajlovna-arseneva.htm
- ↑ https://diary.ru/~peterthegreath/p199123228_zheny-spodvizhnikov-petra-zhena-a-d-menshikova-darya-mihajlovna-arseneva.htm
- ↑ Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 152, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d e f g h Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S. i inni, Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 159-160, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 177, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 178, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 179, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 181-182, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ TomaszT. Targański TomaszT., Szare eminencje, faworyci i faworytki [online], polityka.pl [dostęp 2022-10-23] .
- ↑ Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 161, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 183, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 163-164, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b c d AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 186, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 165, ISBN 978-83-65257-13-0 .
- ↑ a b AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 188-189, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 190-191, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 193, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f AndrzejA. Andrusiewicz AndrzejA., Romanowowie. Imperium i familia, 2017, s. 194-195, ISBN 978-83-08-05394-2 .
- ↑ a b c d e f g Simon SebagS.S. Montefiore Simon SebagS.S., Romanowowie 1613-1918, 2017, s. 166, ISBN 978-83-65257-13-0 .
Bibliografia
- Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia, t. 16., Moskwa 1974, s.
- PWN: 3940725
- Britannica: biography/Aleksandr-Danilovich-Menshikov
- Universalis: alexandre-danilovitch-menchikov
- БРЭ: 2204847
- NE.se: aleksandr-mensjikov-(2)
- SNL: Aleksandr_Danilovitsj_Mensjikov
- VLE: aleksandr-mensikov
- Catalana: 0041977
- DSDE: Aleksandr_Mensjikov
- Hrvatska enciklopedija: 40147