Żmijowiec (roślina)
![]() | Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: hasło o górze. |
![]() Żmijowiec zwyczajny | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rodzina | |||
Rodzaj | żmijowiec | ||
Nazwa systematyczna | |||
Echium L. Sp. Pl. 139. 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
E. vulgare Linnaeus[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Tajinaste_rojo.jpg/220px-Tajinaste_rojo.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Echium_aculeatum1.jpg/220px-Echium_aculeatum1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Echium_pininana01.jpg/220px-Echium_pininana01.jpg)
Żmijowiec (Echium L.) – rodzaj roślin jednorocznych, dwuletnich i bylin z rodziny ogórecznikowatych. Obejmuje 68 gatunków[5] występujących głównie w obszarze śródziemnomorskim, w Europie, Azji Zachodniej i w Afryce[6]. W Polsce rośnie jako gatunek rodzimy tylko żmijowiec zwyczajny E. vulgare (zaliczany tu tradycyjnie żmijowiec czerwony E. russicum wyodrębniany jest do rodzaju Pontechium), poza tym przejściowo dziczeje z upraw żmijowiec babkowaty E. plantagineum (podobnie, jako efemerofita, wymieniono także żmijowca wilczego E. lycopsis, które to nazwy są jednak synonimami żmijowca babkowatego)[7][5].
Przedstawiciele rodzaju zawierają trujące glikoalkaloidy, alkaloidy i alantoinę. Wykorzystywane były jako środek przeciw ukąszeniom żmii (stąd polska nazwa rodzajowa)[6]. Żmijowiec zwyczajny dawniej wykorzystywany był jako roślina lecznicza i trutka na szczury, z nasion wytłaczano olej[8].
Morfologia
- Pokrój
- Byliny, rośliny dwuletnie i jednoroczne o pędach szorstko owłosionych[9]. Na obszarze śródziemnomorskim żmijowce osiągać mogą do 4 m wysokości (E. piniana)[10].
- Liście
- Sztywno, koląco owłosione[10], lancetowate, skrętoległe[9]. Zwykle gęsto pokrywające łodygę[10].
- Kwiaty
- Zebrane w szczytowy kwiatostan typu skrętka, często wiechowato złożony. Kwiaty zwykle szypułkowe[9]. Wsparte wąskimi, liściopodobnymi przysadkami[10]. kielich 5-krotny, z działkami zrośniętymi tylko u nasady[10], lancetowatymi do równowąskich, rzadko szerokimi, podczas owocowania powiększającymi się[9]. Działki zwykle nieco asymetryczne – dwie od strony doosiowej bywają mniejsze. Korona kwiatu trąbkowata do dzwonkowatej, o zwykle krótkiej rurce, najczęściej niebieska, purpurowa lub różowa, często od zewnątrz nieco owłosiona. Końce płatków zwykle nierównej długości, stąd kwiaty nieco grzbieciste. Pręciki także nierówne, zwykle wyrastające z dolnej części rurki korony. Zalążnia 4-krotna, z nitkowatą szyjką słupka na szczycie rozwidloną i na każdym końcu zwieńczoną główkowatym znamieniem[9].
- Owoce
- Czterodzielna rozłupnia, rozpadająca się na 4 pojedyncze owocki, zwykle jasnobrązowe, jajowate[9], pomarszczone[10].
Systematyka
Rodzaj należy do plemienia Lithospermeae w podrodzinie Boraginoideae Arnott w obrębie rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae[4].
- Wykaz gatunków[5]
- Echium acanthocarpum Svent.
- Echium aculeatum Poir.
- Echium albicans Lag. & Rodr.
- Echium amoenum Fisch. & C.A.Mey.
- Echium anchusoides Bacch., Brullo & Selvi
- Echium angustifolium Mill.
- Echium arenarium Guss.
- Echium asperrimum Lam.
- Echium auberianum Webb & Berthel.
- Echium bethencourtii A.Santos
- Echium boissieri Steud.
- Echium × bond-spraguei Sprague & Hutch.
- Echium bonnetii Coincy
- Echium brevirame Sprague & Hutch.
- Echium callithyrsum Webb ex Bolle
- Echium candicans L.f.
- Echium canum Emb. & Maire
- Echium clandestinum Pomel
- Echium creticum L. – żmijowiec grecki
- Echium decaisnei Webb & Berthel.
- Echium flavum Desf.
- Echium gaditanum Boiss.
- Echium giganteum L.f.
- Echium glomeratum Poir.
- Echium handiense Svent.
- Echium hierrense Webb ex Bolle
- Echium horridum Batt.
- Echium humile Desf.
- Echium hypertropicum Webb
- Echium italicum L. – żmijowiec włoski
- Echium judaeum Lacaita
- Echium khuzistanicum Mozaff.
- Echium × lemsii G.Kunkel
- Echium leucophaeum (Webb ex Christ) Webb ex Sprague & Hutch.
- Echium × lidii G.Kunkel
- Echium longifolium Delile
- Echium lusitanicum L.
- Echium modestum Ball
- Echium montenielluense Delage
- Echium nervosum W.T.Aiton
- Echium onosmifolium Webb & Berthel.
- Echium pabotii Mouterde
- Echium parviflorum Moench
- Echium perezii Sprague
- Echium petiolatum Barratte & Coincy
- Echium pininana Webb & Berthel.
- Echium pitardii A.Chev.
- Echium plantagineum L. – żmijowiec babkowaty
- Echium portosanctense J.A.Carvalho, Pontes, Bat.-Marques & R.Jardim
- Echium rauwolfii Delile
- Echium rosulatum Lange
- Echium rubrum Forssk.
- Echium sabulicola Pomel
- Echium salmanticum Lag.
- Echium simplex DC.
- Echium spurium Lojac.
- Echium stenosiphon Webb
- Echium strictum L.f.
- Echium suffruticosum Barratte
- Echium sventenii Bramwell
- Echium × taibiquense P.Wolff & Rosinski
- Echium tenue Roth
- Echium thyrsiflorum Masson ex Link
- Echium triste Svent.
- Echium trygorrhizum Pomel
- Echium tuberculatum Hoffmanns. & Link
- Echium velutinum Coincy
- Echium virescens DC.
- Echium vulcanorum A.Chev.
- Echium vulgare L. – żmijowiec zwyczajny
- Echium webbii Coincy
- Echium wildpretii H.Pearson ex Hook.f.
Zaliczany tu tradycyjnie żmijowiec czerwony jako E. russicum J. F. Gmel. lub E. rubrum Jacq., od roku 2000 wyodrębniony jako takson monotypowy w rodzaju Pontechium – P. maculatum[11][12].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-22] (ang.).
- ↑ a b c Index Nominum Genericorum (ING). Smithsonian Institution. [dostęp 2013-11-09]. (ang.).
- ↑ a b Genus: Echium L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-12-31].
- ↑ a b c Echium Tourn. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-07-17].
- ↑ a b Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 73, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Żmijowiec zwyczajny Miododajny [online], Sadowniczy.pl [dostęp 2019-06-12] .
- ↑ a b c d e f Echium Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-12-09]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 236. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ Hartmut H. Hilger, Uta-Regina Böhle. Pontechium: A New Genus Distinct from Echium and Lobostemon (Boraginaceae). „Taxon”. 49, 4, s. 737-746, 2000.
- ↑ Pontechium maculatum. [w:] The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2014-08-04].
- J9U: 987007536631605171
- Britannica: plant/Echium
- БРЭ: 3665437
- NE.se: echium
- SNL: Echium
- EoL: 49195
- Flora of China: 111268
- Flora of North America: 111268
- FloraWeb: 60630
- GBIF: 2925888
- identyfikator iNaturalist: 56175
- IPNI: 30062099-2
- ITIS: 31896
- NCBI: 21610
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30062099-2
- Tela Botanica: 83422
- identyfikator Tropicos: 40001143
- USDA PLANTS: ECHIU
- CoL: 49PN